వరాహపురాణమ్

రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు దక్షిణ దిశలో ఉన్న పర్వత లోయలు, సిద్ధులు నివసించే ప్రాంతాలు వివరించబడుతున్నాయి. శిశిర, పతంగ పర్వతాల మధ్యలో తెల్లని భూమి ఉంది, అక్కడ లతలు ఆకులు వదిలిపెట్టి, చెట్లు తక్కువగా ఉన్నాయి. ఇక్షుక్షేప శిఖరంపై చెట్లతో అలంకరించబడిన ఒక అందమైన ఉడుంబర వనం ఉంది, అక్కడ పక్షుల గుంపులు సంచరిస్తూ ఉంటాయి.

తత్ర ప్రసన్నస్వాదుసలిలా బహూదకా నద్యో వహన్తి । తత్రాశ్రమో భగవతః కర్దమస్య ప్రజాపతేః । నానామునిజనాకీర్ణస్తచ్చ శతయోజనమేకం పరిమణ్డలం వనం చ । తథా చ తామ్రాభస్య శైలస్య పతఙ్గస్య చాన్తరే శతయోజనవిస్తీర్ణం ద్విగుణాయతం బాలార్కసదృశరాజీవపుణ़్రీకైః సమన్తతః సహస్త్రపత్రైరవిరలైరలంకృతం మహత్ సరోఽనేకసిద్ధగన్ధర్వాధ్యుషితమ్ । ।। ౮౦.

అక్కడ పారదీయంగా తీపిగా ఉండే నీటితో ఎన్నో నదులు ప్రవహిస్తున్నాయి. అక్కడ కార్దముడు అనే ప్రజాపతి మహర్షి ఆశ్రమం ఉంది, అనేక మునులు అక్కడ నివసిస్తున్నారు. ఆ అడవి వంద యోజనాల పొడవు, వృత్తాకారంగా ఉంది. అలాగే తామ్రాభ, పతంగ అనే రెండు పర్వతాల మధ్యలో, వంద యోజనాల వెడల్పుతో, రెండింతల పొడవుతో ఒక పెద్ద సరస్సు ఉంది. ఆ సరస్సు చుట్టూ చిన్న సూర్యుల్లా మెరిసే పద్మాలు, వేలాది రేకులతో అలంకరించబడి, అనేక సిద్ధులు, గంధర్వులు నివసించేలా ఉంది.

తస్య చ మధ్యే మహాశిఖరః శతయోజనాయామస్త్రింశద్యోజనవిస్తీర్ణోఽనేకధాతురత్నభూషితస్తస్య చోపరి మహతీ రథ్యా రత్నప్రాకారతోరణా । తస్యాం మహద్ విద్యాధరపురమ్ । తత్ర పులోమనామా విద్యాధరరాజః శతసహస్త్రపరీవారః । తథా చ విఖాఖాచలేన్ద్రస్య శ్వేతస్య చాన్తరే సరః । తస్య చ పూర్వతీరే మహదామ్రవనం కనకసంకాశైః ఫలైరతిసుగన్ధిభిర్మహాకుమ్భమాత్రైః సర్వతశ్చితమ్ । దేవగన్ధర్వాదయశ్చ తత్ర నివసన్తి

ఆ సరస్సు మధ్యలో వంద యోజనాల పొడవు, ముప్పై యోజనాల వెడల్పుతో ఉన్న ఒక గొప్ప శిఖరం ఉంది. అది ఎన్నో లోహాలు, రత్నాలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఆ శిఖరంపై రత్నాలతో నిర్మించిన గోపురాలు, ద్వారాలు ఉన్న పెద్ద వీధి ఉంది. అక్కడ విద్యాధరుల రాజధాని ఉంది, అక్కడ పులోమ అనే విద్యాధర రాజు లక్ష మంది అనుచరులతో నివసిస్తున్నాడు. అలాగే విఖాఖాచల, శ్వేత పర్వతాల మధ్యలో ఒక సరస్సు ఉంది. దాని తూర్పు తీరంలో బంగారు రంగులో మెరిసే, పరిమళభరితమైన, పెద్ద కుండలా ఉన్న మామిడిపండ్లతో నిండిన గొప్ప మామిడితోట ఉంది. అక్కడ దేవతలు, గంధర్వులు నివసిస్తున్నారు.

బిల్వస్థలీ నామ । తత్ర ఫలాని విద్రుమసంకాశాని తైశ్చ పతద్భిః స్థలమృత్తికా క్లిన్నా । తాం చ స్థలీం సుగుహ్యకాదయః సేవన్తే బిల్వఫలాశినః । తథా చ వసుధారరత్నధారయోరన్తరే త్రింశద్యోజనవిస్తీర్ణం శతయోజనమాయతం సుగన్ధికింశుకవనం సదాకుసుమం యస్య గన్ధేన వాస్యతే యోజనశతమ్ । తత్ర సిద్ధాధ్యుషితం జలోపేతం చ

అక్కడ బిల్వస్థలీ అనే ప్రదేశం ఉంది. అక్కడ పండ్లు పగడరాళ్లలా కనిపిస్తాయి, అవి నేలపై పడిపోతూ మట్టి తడిపేస్తాయి. ఆ ప్రదేశాన్ని బిల్వపండ్లు తినే రహస్య జీవులు సందర్శిస్తారు. అలాగే వసుధార, రత్నధార మధ్యలో, మూడుపది యోజనల వెడల్పుతో, వంద యోజనల పొడవుతో, ఎప్పుడూ పువ్వులు పూసే, పరిమళభరితమైన కింశుకవనం ఉంది. దాని సువాసన వంద యోజనల దూరం వ్యాపిస్తుంది. అక్కడ సిద్ధులు నివసిస్తారు, నీరు కూడా ఉంది.

అక్కడ ఆదిత్యుని మహా ఆలయం ఉంది. ప్రతి నెలలో భగవంతుడు సూర్యుడు, సృష్టికర్త, అక్కడ అవతరిస్తాడు. దేవతలు మొదలైనవారు కాలాన్ని పుట్టించే వాడిగా ఆయనను పూజిస్తారు. అలాగే పంచకూట, కైలాస పర్వతాల మధ్య, వెయ్యి యోజనల పొడవుతో, వంద యోజనల వెడల్పుతో, హంసలాగా తెల్లగా మెరిసే, చిన్న జీవులకు అందని, స్వర్గానికి మెట్లలా కనిపించే భూమి ఉంది.

అథ పశ్చిమదిగ్భాగే వ్యవస్థితా గిరిద్రోణ్యః కీర్త్యన్తే । సుపార్శ్వశిఖిశైలయోర్మధ్యే సమన్తాద్ యోజనశతమేకం భౌమశిలాతలం నిత్యతప్తం దుఃస్పర్శమ్ । తస్య మధ్యే త్రింశద్యోజనవిస్తీర్ణం మణ్డలం వహ్నిస్థానమ్ । స చ సర్వకాలమనిన్ధనో భగవాన్ లోకక్షయకారీ సంవర్తకో జ్వలతే । అన్తరే చ శైలవరయోః కుముదాఞ్జనయోః శతయోజనవిస్తీర్ణామాతులుఙ్గస్థలీ సర్వసత్త్వానామగమ్యా । పీతవర్ణైః ఫలైరావృతా సతీ సా స్థలీ శోభతే । తత్ర చ పుణ్యో హ్రదః సిద్ధైరుపేతః। బృహస్పతేస్తద్వనమ్।। తథా చ శైలయోః పిఞ్జరగౌరయోరన్తరేణ సరోద్రోణీ హ్యనేకశతయోజనాయతా మహద్భిశ్చ షట్పదోద్ఘుష్టైః కుముదైరుపశోభితా

ఇప్పుడు పశ్చిమ దిక్కులో ఉన్న పర్వత లోయలు వివరించబడుతున్నాయి. సుపార్శ్వ, శిఖి పర్వతాల మధ్య, చుట్టూ వంద యోజనల పొడవుతో, ఎప్పుడూ వేడిగా ఉండే, తాకలేని రాతిబండల ప్రాంతం ఉంది. దాని మధ్యలో ముప్పది యోజనల వెడల్పుతో ఒక వలయాకార స్థలం ఉంది, అది అగ్నికి నిలయం. అక్కడ ఎలాంటి ఇంధనం లేకుండానే, లోకాలను నాశనం చేసే సమ్వర్తకాగ్ని ఎప్పుడూ మండుతుంటుంది. కుముద, అంజన పర్వతాల మధ్య, వంద యోజనల వెడల్పుతో, అందరికీ అందని ఆతులుంగస్థలీ అనే ప్రదేశం ఉంది, అది పసుపు రంగు పండ్లతో నిండిపోయి ఉంది. అక్కడ పవిత్రమైన సరస్సు ఉంది, సిద్ధులు సందర్శిస్తారు, బృహస్పతి వనం కూడా ఉంది. అలాగే పసుపు, తెల్ల పర్వతాల మధ్య, అనేక వందల యోజనల పొడవుతో, పెద్ద లోయ ఉంది, అది కమలాలతో అలంకరించబడి, తేనెటీగల మధుర గానంతో నిండిపోయి ఉంటుంది.

తత్ర చ భగవతో విష్ణోః పరమేశ్వరస్యాయతనమ్ । తథా చ శుక్లపాణ్డురయోరపి మహాగిర్యోరన్తరే త్రింశద్యోజనవిస్తీర్ణో నవత్యాయత ఏకః శిలోద్దేశోవృక్షవివర్జితః । తత్ర నిష్పఙ్కా దీర్ఘికా సవృక్షా చ స్థలపద్మినీ అనేకజాతీయైశ్చ పద్మైః శోభితా । తస్యాశ్చ మధ్యే పఞ్చయోజనప్రమాణో మహాన్యగ్రోధవృక్షః । తస్మింశ్చన్ద్రశేఖరోమాపతిర్నీలవాసాశ్చ దేవో నివసతి యక్షాదిభిరీడ్యమానః । సహస్త్రశిఖరస్య గిరేః కుముదస్య చాన్తరే పఞ్చాశద్యోజనాయామం వింశద్యోజనవిస్తృతమిక్షుక్షేపోచ్చశిఖరమనేకపక్షిసేవితమ్ । అనేకవృక్షఫలైర్మధురస్త్రవైరుపశోభితమ్ । తత్ర చేన్ద్రస్య మహానాశ్రమో దివ్యాభిప్రాయనిర్మితః । తథా చ శఙ్ఖకూటఋషభయోర్మధ్యే పురుషస్థలీరమ్యాఽనేకగుణానేకయోజనాయతా బిల్వప్రమాణైః కఙ్కోలకైః సుగన్ధిభిరుపేతా । తత్ర పురుషకరసోన్మత్తా నాగాద్యాః ప్రతివసన్తి

అక్కడ పరమేశ్వరుడు విష్ణువు యొక్క పరమ స్థానం ఉంది. అలాగే తెల్ల, పాండుర పర్వతాల మధ్య, ముప్పది యోజనల వెడల్పుతో, తొంభై యోజనల పొడవుతో, చెట్లు లేని రాతిబండల ప్రాంతం ఉంది. అక్కడ నిర్మలమైన చెరువు, చెట్లు, భూమిపై పూసిన పద్మాలు అనేక జాతుల కమలాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి. దాని మధ్యలో ఐదు యోజనల పరిమాణంలో గొప్ప మర్రిచెట్టు ఉంది. అక్కడ చంద్రశేఖరుడు, నీల వస్త్రాలు ధరించిన మహేశ్వరుడు, యక్షులు మొదలైనవారి పూజలతో నివసిస్తాడు. సహస్రశిఖర, కుముద పర్వతాల మధ్య, యాభై యోజనల పొడవుతో, ఇరవై యోజనల వెడల్పుతో, ఇక్షుక్షేప పర్వతం ఎత్తులో ఉన్న శిఖరం ఉంది, అనేక పక్షులు అక్కడ తిరుగుతుంటాయి, అనేక రకాల పండ్లు, తీపి రసాలతో అలంకరించబడి ఉంటుంది. అక్కడ ఇంద్రుని గొప్ప ఆశ్రమం ఉంది, అది దివ్య సంకల్పంతో నిర్మించబడింది. అలాగే శంఖకూట, ఋషభ పర్వతాల మధ్య, పురుషస్థలీ అనే అందమైన ప్రదేశం ఉంది, అది అనేక యోజనల పొడవుతో, బిల్వపండు పరిమాణంలో ఉండే సువాసన కలిగిన కంకోలక పండ్లతో నిండిపోయి ఉంటుంది. అక్కడ పురుషుల చేతులా ఉన్న మత్తైన ఏనుగులు మొదలైనవి నివసిస్తాయి.

తథా కపిఞ్జలనాగశైలయోరన్తరే ద్విశతయోజనమాయామవిస్తీర్ణా శతయోజనస్థలీ నానావనవిభూషితా ద్ర్ాక్షాఖర్జూరఖణ్డైరుపేతా అనేకవృక్షవల్లీభిరనేకైశ్చ సరోభిరుపేతా సా స్థలీ । తథా చ పుష్కరమహామేఘయోరన్తరే షష్టియోజనవిస్తీర్ణా శతాయామా పాణితలప్రఖ్యా మహతీ స్థలీ వృక్షవీరుధవివర్జితా ।తస్యాశ్చ పార్శ్వే చత్వారి మహావనాని సరాంసి చానేకయోజనానామ్ ।దశ పఞ్చ సప్త తథాష్టౌ త్రింశద్ వింశతి యోజనానాం స్థల్యో ద్రోణ్యశ్చ । తత్ర కాశ్చిన్మహాఘోరాః పర్వతక్షయాః

అలాగే, కపింజల పర్వతం, నాగ పర్వతం మధ్యలో రెండు వందల యోజనాల పొడవు, వెడల్పుతో, వంద యోజనాల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఒక విశాలమైన భూమి ఉంది. ఆ భూమి ఎన్నో అడవులతో, ద్రాక్ష, ఖర్జూర పండ్లతో, అనేక వృక్షాలూ, లతలతో, ఎన్నో సరస్సులతో అలంకరించబడి ఉంది. అలాగే, పుష్కర, మహామేఘ పర్వతాల మధ్యలో అరవై యోజనాల వెడల్పు, వంద యోజనాల పొడవుతో, పిడకలాంటిది, చెట్లు, మొక్కలు లేని ఒక పెద్ద మైదానం ఉంది. దాని పక్కన నాలుగు పెద్ద అడవులు, ఎన్నో యోజనాల పొడవున్న సరస్సులు ఉన్నాయి. అక్కడ పది, ఐదు, ఏడు, ఎనిమిది, ముప్పై, ఇరవై యోజనాల విస్తీర్ణంలో భూములు, లోయలు ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్ని పర్వతాలు కూలిపోవడం వల్ల చాలా భయంకరంగా మారాయి.

రుద్ర ఉవాచ । అతః పరం పర్వతేషు దేవానామవకాశా వర్ణ్యన్తే । తత్ర యోఽసౌ శాన్తాఖ్యః పర్వతస్తస్యోపరి మహేన్ద్రస్య క్రీడాస్థానమ్ । తత్ర దేవరాజస్య పారిజాతకవృక్షవనమ్ । తస్య పూర్వపార్శ్వే కుఞ్జరో నామ గిరిః । తస్యోపరి దానవానామష్టౌ పురాణి చ । ౧ తథా వజ్రకే పర్వతవరే రాక్షసానామనేకాని పురాణి । తే చ నామ్నా నీలకాః కామరూపిణః । మహానీలేఽపి శైలేన్ద్రపురాణి । పఞ్చదశసహస్త్రాణి కిన్నరాణాం ఖ్యాతాని । తత్ర దేవదత్తచన్ద్రాదయో రాజానః । పఞ్చదశకిన్నరాణాం గర్వితాః । తాని సౌవర్ణాని బిలప్రవేశనాని చ పురాణి । చన్ద్రోదయే చ పర్వతవరే నాగానామధివాసః । తే చ బిలప్రవేశాః బిలేషు వైనతేయవిషయావర్త్తినో వ్యవస్థితానురాగే చ దానవేన్ద్రా వ్యవస్థితాః । వేణుమత్యపి విద్యాధరపురత్రయం । త్రింశద్యోజనశతవిస్తీర్ణమేకైకం తావదాయతమ్ । ఉలూకరోమశమహావేత్రాదయశ్చ రాజానో విద్యాధరాణామ్ । ౨ ఏకైకే చ శైలరాజని స్వయమేవ గరుడో వ్యవస్థితః । కుఞ్జరే తు పర్వతవరే నిత్యం పశుపతిః స్థితః । వృషభాఙ్కో మహాదేవః శంకరో యోగినాం వరః అనేకగణభూతకోటిసహస్త్రవారో భగవాన్ అనాదిపురుషో వ్యవస్థితః । వసుధారే చ పుష్పవతాం వసూనాం చ సమావాసః । ౩ వసుధారరత్నధారయోర్మూర్ధ్ని అష్టౌ సప్త చ సంఖ్యయా । పురాణి వసుసప్తర్షీణాం చేతి । ఏకశ్రృఙ్గే చ పర్వతోత్తమే ప్రజాపతేః స్థానం చతుర్వక్త్రస్య బ్రహ్మణః। గజపర్వతే చ మహాభూతపరివృతా స్వయమేవ భగవతీ తిష్ఠతి । ౪ వసుధారే చ పర్వతవరే మునిసిద్ధవిద్యాధరాణామాయతనమ్ । చతురాశీత్యపరపుర్యో మహాప్రాకారతోరణాః । తత్ర చానేకపర్వతా నామ గన్ధర్వా యుద్ధశాలినో వసన్తి । తేషాం చాధిపతిర్దేవో రాజరాజైకపిఙ్గలః । సురరాక్షసాః పఞ్చకూటేదానవాః శతశ్రృఙ్గేయక్షాణాం పురశతమ్ । ౫ తామ్రాభే తక్షకస్యపురశతమ్ । విశఖపర్వతే గుహస్యాయతనమ్ । శ్వేతోదయే గిరివరే మహాగన్ధర్వభవనమ్ । హరికూటే హరిర్దేవః । కుముదే కిన్నరావాసః । అఞ్జనే మహోరగాః । సహస్త్రశిఖరే చ దైత్యానాముగ్రకర్మిణామావాసః । పురాణాం సహస్త్రమేకం హేమమాలినామ్ ముకుటే పన్నప్రపక్షే పర్వతవరే చత్వార్యాయతనాని తు। ఏవం మేరుపర్వతేషు దేవానామధివాసః । మర్యాదాపర్వతే దేవకూటే పురవిన్యాసః కీర్త్యతే । తస్యోపరి యోజనశతం గరుడస్య జాతం క్షేత్రమ్ । తస్యైవ పార్శ్వతస్త్రింశద్యోజనవిస్తీర్ణాశ్చత్వారింశదాయతాః సప్తగన్ధర్వనగరాః । ఆగ్నేయాశ్చ నామ్నా గన్ధర్వాతిబలినః । తత్ర చాన్యత్ త్రింశద్యోజనమణ్డలం పురమ్ సైంహికేయానామ్ । తత్ర చ దేవర్షిచరితాని దేవకూటే దృశ్యన్తే । పురం చ కాలకేయానాం తత్రైవ । తథా చాన్తరతటేఽన్యేసునాన్నామ తస్యైవ దక్షిణే త్రింశద్యోజనవిస్తృతం ద్విషష్టియోజనాయామం పురమ్ కామరూపిణాం దృప్తానాం మధ్యమే చ తస్య హేమకూటే మహాదేవస్య న్యగ్రోధః । అథాతః కైలాసవర్ణకో భవతి। కైలాసస్య తటే యోజనశతమాయామవస్తృతమ్ భువనమాలాభివ్యాప్తమ్ । తస్యాశ్చ మధ్యే సభా । తత్ర చ తత్పుష్కరం నామ విమానం తిష్ఠతి । ధనదస్య చ తద్విమానమధివాసశ్చ । తత్ర పద్మమహాపద్మమకరకచ్ఛపకుముదశఙ్ఖనీలనన్దమహానిధయః ప్రతివసన్తి । తత్ర చన్ద్రాదీనాం లోకపాలానామావాసః । తత్ర చ మన్దాకినీ నామ నదీ । తథా కనకమన్దా మన్దా చేతి నామభిః సరితః । తత్రాన్యా అపి నద్యః సన్తి । పూర్వపార్శ్వే చ శతయోజనమాయామాస్త్రింశద్యోజనవిస్తృతా దశగన్ధర్వపుర్యః తాసు చ సకుబాహుహరికేశచిత్రసేనాదయో రాజానః । తస్యైవ చ పశ్చిమకూటే అశీతియోజనాయామం చత్వారింశద్విస్తృతమేకైకం యక్షనగరమ్ । తేషు చ మహామాలిసునేత్ర చక్రాదయో నాయకాః । తస్యైవ దక్షిణే పార్శ్వే కుఞ్జదరీషు గుహాసు సముద్రాః సముద్రం యావత్కిన్నరాణాం పురశతమ్ । తేషు చ ద్రుమసుగ్రీవాదిభగదత్తప్రముఖం రాజశతమ్ । తత్ర చ రుద్రస్యోమయా సార్ద్ధం వివాహస్సంవృత్తః । తపశ్చ కృతవతీ గౌరీ । కిరాతరూపిణా చ రుద్రేణ స్థితమ్ । తత్రైవ తత్ర స్థితేన సోమేన శంకరేణ జమ్బూద్వీపావలోకనం కృతమ్ । తత్ర చానేకకిన్నరగన్ధర్వోపగీతముమావనం నామాప్సరోభిరనేకపుష్పలతావల్లీభిరుపేతమ్ । యత్ర భగవతా మహేశ్వరేణార్ద్ధనారీనరవపుః ప్రాప్తమ్ । తత్ర చ కార్తికేయస్య శరద్వనమ్ । పుష్పచిత్రక్రౌఞ్చయోర్మధ్యే కార్తికేయాభిషేకః కృతః తస్య చ పూర్వతటే సిద్ధమునిగణావాసః కలాపగ్రామో నామ । తథా చ మార్కణ్డేయవసిష్ఠపరాశరనలవిశ్వామిత్రోద్దాలకాదీనాం మహర్షీణామనేకాని సహస్త్రాణ్యాశ్రమాణాం హి భవతి । తథా చ పశ్చిమస్యాచలేన్ద్రస్య నిషధస్య భాగం శ్రృణుత । తస్య చ మధ్యమకూటే విష్ణ్వాయతనం మహాదేవస్య । తస్యైవోత్తరతటే త్రింశద్యోజనవిస్తృతం మహత్పురం లమ్బాఖ్యాతం రాక్షసానామ్ । తస్యైవ దక్షిణే పార్శ్వే బిలప్రవేశనగరమ్ । ప్రభేదకస్య పశ్చిమేన దేవదానవసిద్ధాదీనాం పురాణి । తస్య గిరేర్మూర్ధ్ని మహతీ సోమశిలా తిష్ఠతి । తస్యాం చ పర్వణి సోమః స్వయమేవావతరతి । తస్యైవోత్తరపార్శ్వే త్రికూటం నామ । తత్ర బ్రహ్మా తిష్ఠతి క్వచిత్ । తథా చ వహ్న్యాయతనమ్ । మూర్త్తిమాన్ వహ్నిరుపాస్యతే దేవైః । ౬ ఉత్తరే చ శ్రృఙ్గాఖ్యే పర్వతవరే దేవతానామాయతనాని । పూర్వే నారాయణస్యాయతనమ్ । మధ్యే బ్రహ్మణః । శంకరస్య పశ్చిమే । తత్ర చ యక్షాదీనాం కేచిత్ పురాణి తస్య చోత్తరతీరే జాతుఛే మహాపర్వతే త్రింశద్యోజనమణ్డలం నన్దజలం నామ సరస్ తత్ర నన్దో నామ నాగరాజా వసతి శతశీర్షప్రచణ్డ ఇతి।।౭ ఇత్యేతేఽష్టౌ దేవపర్వతా విజ్ఞేయాః । తేనానుక్రమేణ హేమరజతరత్నవైదూర్యమానః శిలాహిఙ్గులాదివర్ణాః । ఇయం చ పృథ్వీ లక్షకోటిశతానేకసంఖ్యాతానాం పూర్ణా తేషు చ సిద్ధవిద్యాధరాణాం నిలయాః తే చ మేరోః పార్శ్వతః కేసరవలయాలవాలం సిద్ధలోకేతి కీర్త్త్యతే । ఇయం పృథ్వీ పద్మాకారేణ వ్యవస్థితా । ఏష చ సర్వపురాణేషు క్రమః సామాన్యతః ప్రతిపాద్యతే

రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు పర్వతాలలో దేవతల నివాసస్థానాలు వివరించబడుతున్నాయి. అక్కడ శాంత అనే పర్వతంపై మహేంద్రునికి ఆటస్థలం ఉంది. అక్కడ దేవేంద్రుని పారిజాత వృక్షవనం ఉంది. దాని తూర్పు వైపున కుంజర అనే పర్వతం ఉంది. దానిపై దానవులకు ఎనిమిది పురాలు ఉన్నాయి. అలాగే వజ్రక అనే గొప్ప పర్వతంపై రాక్షసులకు అనేక పురాలు ఉన్నాయి. వారిని నీలకులు, కామరూపులు అంటారు. మహానీల పర్వతంపై కూడా శైలేంద్రుల పురాలు ఉన్నాయి. అక్కడ కిన్నరులకు పదిహేను వేల పురాలు ప్రసిద్ధిగా ఉన్నాయి. అక్కడ దేవదత్తుడు, చంద్రుడు మొదలైన రాజులు కిన్నరులకు అధిపతులుగా ఉన్నారు. ఆ పురాలు బంగారు వర్ణంలో, బిలప్రవేశాలు కలిగి ఉంటాయి. చంద్రోదయ అనే పర్వతంపై నాగులకు నివాసం ఉంది. వారి బిలప్రవేశాలు గుహల్లో ఉంటాయి. దానవేంద్రులు తమ ప్రాంతాల్లో స్థిరంగా ఉంటారు. వేణుమతి పర్వతంపై విద్యాధరులకు మూడు పురాలు ఉన్నాయి. ఒక్కొక్కటి వంద యోజనాల పొడవు, వెడల్పుతో విస్తరించి ఉంటుంది. ఉలూకరోమ, మహావేత్ర మొదలైన రాజులు అక్కడ నివసిస్తారు. ప్రతి పర్వతాధిపతిపై గరుడుడు స్వయంగా ఉంటాడు. కుంజర పర్వతంపై పశుపతి ఎల్లప్పుడూ ఉంటాడు. వృషభాన్ని ఎక్కిన మహాదేవుడు, శంకరుడు, యోగులలో శ్రేష్ఠుడు, అనేక గణభూతకోటిలు కలిగిన భగవంతుడు, ఆదిపురుషుడు అక్కడ స్థిరంగా ఉంటాడు. వసుధార పర్వతంపై వసువులు, పుష్పవంతులు నివసిస్తారు. వసుధార, రత్నధార పర్వతాలపై ఎనిమిది, ఏడు పురాలు వసువులు, సప్తర్షులకు ఉన్నాయి. ఏకశృంగ అనే పర్వతంపై బ్రహ్మదేవునికి స్థానం ఉంది. గజపర్వతంపై దేవతా స్వరూపిణి భగవతీ స్వయంగా ఉంటుంది. వసుధార పర్వతంపై మునులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులకు నివాసస్థానం ఉంది. ఎనభై నాలుగు పురాలు, గొప్ప ప్రాకారాలు, గోపురాలు ఉన్నాయి. అక్కడ అనేకపర్వత అనే పర్వతంలో గంధర్వులు యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగి నివసిస్తారు. వారికి రాజరాజైకపింగలుడు అధిపతి. పంచకూట, శతశృంగ పర్వతాల్లో దేవతలు, రాక్షసులు, దానవులకు పురాలు ఉన్నాయి. యక్షులకు వంద పురాలు ఉన్నాయి. తామ్రాభ అనే పర్వతంలో తక్షకునికి వంద పురాలు ఉన్నాయి. విశాఖపర్వతంలో గుహకు నివాసం ఉంది. శ్వేతోదయ పర్వతంపై మహాగంధర్వ భవనం ఉంది. హరికూట పర్వతంలో హరిదేవుడు ఉన్నాడు. కుముద పర్వతంలో కిన్నరులు నివసిస్తారు. అంజన పర్వతంలో మహోరగులు ఉంటారు. సహస్రశిఖర పర్వతంలో ఉగ్రకర్మ దైత్యులకు నివాసం ఉంది. హేమమాలినులకు వెయ్యి పురాలు ఉన్నాయి. ముకుట పర్వతంలో నాలుగు నివాసస్థానాలు ఉన్నాయి. ఇలా మేరు పర్వతాలలో దేవతలకు నివాసస్థానాలు ఉన్నాయి. మర్యాదా అనే పర్వతంలో దేవకూటలో పురాల ఏర్పాటును వివరించారు. దాని పైన వంద యోజనాల దూరంలో గరుడునికి జన్మస్థలం ఉంది. దాని పక్కన ముప్పై యోజనాల వెడల్పు, నలభై యోజనాల పొడవుతో ఏడుగంధర్వ నగరాలు ఉన్నాయి. అక్కడ అగ్నేయ అనే గంధర్వులు శక్తివంతులుగా ఉంటారు. అక్కడే ముప్పై యోజనాల పరిధిలో సింహికేయుల పురం ఉంది. అక్కడ దేవకూటలో దేవర్షుల కార్యాలు కనిపిస్తాయి. కాలకేయుల పురం కూడా అక్కడే ఉంది. అలాగే దక్షిణ అంతర్గత భాగంలో సునన్ అనే ముప్పై యోజనాల వెడల్పు, అరవై రెండు యోజనాల పొడవుతో కామరూపుల గర్వితుల పురం ఉంది. హేమకూట మధ్యలో మహాదేవుని నెమలి వృక్షం ఉంది. ఇప్పుడు కైలాస వర్ణన వస్తుంది. కైలాస పర్వత తటంలో వంద యోజనాల పొడవుతో భువనమాలతో అలంకరించబడిన ప్రాంతం ఉంది. దాని మధ్యలో సభ ఉంది. అక్కడ తత్పుష్కర అనే విమానం ఉంది. అది ధనదునికి నివాసం. అక్కడ పద్మ, మహాపద్మ, మకర, కచ్చప, కుముద, శంఖ, నీల, నంద, మహానిధి అనే నిధులు నివసిస్తాయి. అక్కడ చంద్రుడు మొదలైన లోకపాలులకు నివాసం. అక్కడ మందాకినీ అనే నది ప్రవహిస్తుంది. అలాగే కనకమందా, మందా అనే నదులు ఉన్నాయి. ఇంకా ఇతర నదులు కూడా ఉన్నాయి. తూర్పు వైపున వంద యోజనాల పొడవు, ముప్పై యోజనాల వెడల్పుతో పది గంధర్వ పురాలు ఉన్నాయి. వాటిలో సకుబాహు, హరికేశ, చిత్రసేన మొదలైన రాజులు ఉంటారు. పశ్చిమ కూటంలో ఎనభై యోజనాల పొడవు, నలభై యోజనాల వెడల్పుతో ఒక్కొక్కటి యక్ష నగరం ఉంది. వాటిలో మహామాలి, సునేత్ర, చక్ర మొదలైన నాయకులు ఉంటారు. దక్షిణ పక్కన కుంజదరీ గుహల్లో సముద్రాన్ని చేరే వరకు కిన్నరుల వంద పురాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ద్రుమ, సుగ్రీవ మొదలైన రాజులు వంద మంది ఉంటారు. అక్కడే రుద్రుడు ఉమాదేవితో వివాహం చేసుకున్నాడు. గౌరీ తపస్సు చేసింది. రుద్రుడు కిరాత రూపంలో అక్కడే ఉన్నాడు. అక్కడే సోముడు, శంకరుడు కలిసి జంబూద్వీపాన్ని దర్శించారు. అక్కడ అనేక కిన్నర, గంధర్వులు పాడే ఉమావనం ఉంది. అక్కడ మహేశ్వరుడు అర్ధనారీశ్వర రూపాన్ని పొందాడు. అక్కడ కార్తికేయునికి శరద్వనం ఉంది. పుష్ప, చిత్రక్రౌంచ మధ్యలో కార్తికేయునికి అభిషేకం జరిగింది. దాని తూర్పు తటంలో సిద్ధమునుల నివాసం కలాపగ్రామం ఉంది. అక్కడ మార్కండేయ, వశిష్ఠ, పరాశర, నల, విశ్వామిత్ర, ఉద్దాలక మొదలైన మహర్షులకు వేల ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి. ఇప్పుడు పశ్చిమ నిషధ పర్వత భాగాన్ని వినండి. దాని మధ్య కూటంలో విష్ణువు, మహాదేవుని ఆలయం ఉంది. ఉత్తర తటంలో ముప్పై యోజనాల వెడల్పుతో లంబ అనే రాక్షస పురం ఉంది. దక్షిణ పక్కన బిలప్రవేశ నగరం ఉంది. ప్రభేదకుని పశ్చిమాన దేవతలు, దానవులు, సిద్ధులకు పురాలు ఉన్నాయి. ఆ పర్వత శిఖరంపై గొప్ప సోమశిల ఉంది. పౌర్ణమి రోజున అందులో సోముడు స్వయంగా అవతరిస్తాడు. దాని ఉత్తర పక్కన త్రికూటం ఉంది. అక్కడ బ్రహ్మదేవుడు కొన్నిసార్లు ఉంటాడు. అలాగే అగ్ని ఆలయం ఉంది. అక్కడ మూర్తిమంతమైన అగ్ని దేవతలు పూజిస్తారు.

రుద్ర ఉవాచ । అథ నదీనామవతారం శ్రృణుత । ఆకాశసముద్రో యః కీర్త్యతే సామాఖ్యస్ తస్మాదాకాశగామినీ నదీ ప్రవృత్తా । సా చానవరతమిన్ద్రగజేన క్షోభ్యతే । సా చ చతురశీతిసహస్త్రోచ్ఛ్రాయా । సా మేరోః సుదర్శనం కరోతి । సా చ మేరుకూటతటాన్తేభ్యః ప్రస్ఖలితా చతుర్ధా సంజాతా । షష్టిం చ యోజనసహస్త్రం నిరాలమ్బా పతమానా ప్రదక్షిణమనుసరన్తీ చతుర్ద్ధా జగామ । సీతా చాలకనన్దా చక్షుర్భద్రా చేతి నామభిః । యథోద్దేశం సా చానేకశతసహస్త్రపర్వతానాం దారయన్తీ గాం గతేతి గఙ్గేత్యుచ్యతే అథ గన్ధమాదనపార్శ్వేఽమరగణ్డికా వర్ణ్యతే । ఏకత్రింశద్యోజనసహస్త్రాణి ఆయామః చతుఃశతవిస్తీర్ణమ్। తత్ర కేతుమాలాః సర్వే జనపదాః । కృష్ణవర్ణాః పురుషా మహాబలినః । ఉత్పలవర్ణాః స్త్రియః శుభదర్శనాః । తత్ర చ మహావృక్షాః పనసాః సన్తి । తత్రేశ్వరో బ్రహ్మపుత్రస్తిష్ఠతి । తత్రోదపానాచ్చ జరారోగవివర్జితా వర్షాయుతాయుషశ్చ నరాః । మాల్యవతః పూర్వపార్శ్వే పూర్వగణ్డికా ఏకశ్రృఙ్గాద్యోజనసహస్త్రాణి మానతస్తత్ర చ భద్రాశ్వా నామ జనపదాః భద్రసాలవనం చ తత్ర వ్యవస్థితమ్ । కాలామ్రవృక్షాః పురుషాః శ్వేతాః పద్మవర్ణినః స్త్రియః కుముదవర్ణా దశవర్షసహస్త్రాణి తేషామాయుః । తత్ర చ పఞ్చ కులపర్వతాః । తద్యథా శైలవర్ణః మాలాఖ్యః కోరజశ్చ త్రిపర్ణః నీలశ్చేతి తద్వినిర్గతాః। తదమ్భఃస్థితానాం దేశానాం తాన్యేవ నామాని । తే చ దేశా ఏతా నదీః పిబన్తి। తద్యథా సీతా సువాహినీ హంసవతీ కాసా మహాచక్రా చన్ద్రవతీ కావేరీ సురసా శాఖావతీ ఇన్ద్రవతీ అఙ్గారవాహినీ హరితోయా సోమావర్తా శతహ్రదా వనమాలా వసుమతీ హంసా సుపర్ణా పఞ్చగఙ్గా ధనుష్మతీ మణివప్రా సుబ్రహ్మభాగా విలాసినీ కృష్ణతోయా పుణ్యోదా నాగవతీ శివా శేవాలినీ మణితటా క్షీరోదా వరుణావతీ విష్ణుపదీ మహానదీ హిరణ్యస్కన్ధవాహా సురావతీ కామోదా పతాకాశ్చేత్యేతా మహానద్యః । ఏతాశ్చ గఙ్గాసమాః కీర్తితాః। ఆజన్మాన్తం పాపం వినాశయన్తి । క్షుద్రనద్యశ్చ కోటిశః। తాశ్చ నదీర్యే పిబన్తి తే దశవర్షసహస్త్రాయుషః। రుద్రోమాభక్తా ఇతి

రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నదుల అవతారాన్ని వినండి. ఆకాశ సముద్రం అని ప్రసిద్ధి చెందినదానినుండి ఆకాశంలో ప్రవహించే నది ఉద్భవించింది. ఆ నది ఎప్పుడూ ఇంద్రుని ఏనుగుతో కలకలం చేయబడుతుంది. అది ఎనభై నాలుగు వేల ఎత్తుకు చేరుతుంది. అది మేరు పర్వతాన్ని ప్రకాశవంతంగా చేస్తుంది. మేరు శిఖరాల అంచుల నుంచి అది నాలుగు భాగాలుగా విడిపోతుంది. అరవై వేల యోజనాలు ఆధారంలేకుండా పడి, మేరు చుట్టూ నాలుగు దిశలకు ప్రవహిస్తుంది. ఆ నాలుగు నదులకు సీత, అలకానంద, చక్షుభద్ర అనే పేర్లు ఉన్నాయి. వాటి ప్రవాహం ప్రకారం, అవి లక్షలాది పర్వతాలను చీల్చుకుంటూ భూమిని చేరుతాయి. అందుకే వాటిని గంగా అంటారు. తర్వాత గంధమాదన పర్వత పక్కన అమరగండికా అనే ప్రాంతం ఉంది. అది ముప్పై ఒకటి వేల యోజనాల పొడవు, నాలుగు వందల యోజనాల వెడల్పులో విస్తరించి ఉంది. అక్కడ కేతుమాల జనులు నివసిస్తారు. అక్కడ పురుషులు నల్లగా, మహాబలులు; స్త్రీలు కమల వర్ణంలో, అందంగా ఉంటారు. అక్కడ పెద్ద పెద్ద పనస చెట్లు పెరుగుతాయి. అక్కడ ఇశ్వరుడు బ్రహ్మ కుమారుడు ఉంటాడు. అక్కడ ఉన్న బావుల నీరు తాగేవారు వృద్ధాప్యము, వ్యాధిలేని పది వేల సంవత్సరాల ఆయుష్షు పొందుతారు. మాల్యవత్పర్వత తూర్పు పక్కన పూర్వగండికా ఉంది. అది ఒక్క శిఖరం నుంచి వెయ్యి యోజనాల పొడవు కలిగి ఉంటుంది. అక్కడ భద్రాశ్వ జనులు, భద్రసాల వనం ఉన్నాయి. అక్కడ పురుషులు తెల్లగా, స్త్రీలు కుముద వర్ణంలో ఉంటారు. వారికి పది వేల సంవత్సరాల ఆయుష్షు ఉంటుంది. అక్కడ ఐదు వంశ పర్వతాలు ఉన్నాయి: శైలవర్ణ, మాలాఖ్య, కోరజ, త్రిపర్ణ, నీల. వాటి పేర్లతో అక్కడ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఆ ప్రాంతాలవారు అక్కడి నీటిని తాగుతారు. ఆ ప్రాంతాలు ఈ నదులను తాగుతాయి: సీత, సువాహిని, హంసవతి, కాసా, మహాచక్ర, చంద్రవతి, కావేరి, సురసా, శాఖావతి, ఇంద్రవతి, అంగారవాహిని, హరితోయా, సోమావర్త, శతహ్రద, వనమాల, వసుమతి, హంస, సుపర్ణ, పంచగంగా, ధనుష్మతి, మణివప్ర, సుబ్రహ్మభాగ, విలాసిని, కృష్ణతోయా, పుణ్యోదా, నాగవతి, శివా, శేవాలిని, మణితట, క్షీరోదా, వరుణావతి, విష్ణుపది, మహానది, హిరణ్యస్కంధవాహ, సురావతి, కామోదా, పతాక. ఇవన్నీ మహానదులు. ఇవన్నీ గంగా సమానంగా పాపాన్ని నశింపజేస్తాయి. ఇంకా కోటి సంఖ్యలో చిన్న నదులు ఉన్నాయి. ఆ నదుల నీరు తాగేవారు పది వేల సంవత్సరాల ఆయుష్షు పొందుతారు. రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: నా భక్తి చేయవద్దు.

రుద్ర ఉవాచ । నిసర్గ ఏష భద్రాశ్వానాం కీర్తితః కేతుమాలానాం విస్తరేణ కథితం । నైషధస్యాచలేనద్రస్య పశ్చిమేన కులాచలజనపదనద్యః కీర్త్యన్తే । తథా చ విశాఖకమ్బలజయన్తకృష్ణహరితాశోకవర్ద్ధమానా ఇత్యేతేషాం సప్తకులపర్వతానాం కోటిశః ప్రసూతిః । తన్నివాసినో జనపదాస్తన్నామాన ఏవ ద్రష్టవ్యాః । తద్యథా సౌరగ్రామాత్తసాంతపో కృతసురాశ్రవణ కమ్బలమాహేయాచలకూటవాసమూలతపక్రౌఞ్చకృష్ణాఙ్గమణిపఙ్కజచూడమలసోమీయసముద్రాన్తక కురకుఞ్చసువర్ణః తటకకుహ శ్వేతాఙ్గకృష్ణపాటవిదకపిలకర్ణికమహిషకుబ్జకరనాటమహోత్కటశుకనాసగజభూమకకురఞ్జన మనాహకింకిసపార్ణభౌమకచోరకధూమజన్మ అఙ్గారజతీవనజీవలౌకిలవాచాం సహాఙ్గమధురేయశుకేచకేయశ్రవణమత్త కాసికగోదావామకులపఞ్జావర్జ్జహమోదశఅలక ఏతే జనపదాస్తత్పర్వతోత్థా నదీః పిబన్తి । తద్యథా ప్లక్షా మహాకదమ్బా మానసీ శ్యామా సుమేధా బహులా వివర్ణా పుఙ్ఖా మాలా దర్భవతీ భద్రానదీ శుకనదీ పల్లవా భీమా ప్రభ़ఞ్జనా కామ్బా కుశావతీ దక్షా కాసవతీ తుఙ్గా పుణ్యోదా చన్ద్రావతీ సుమూలావతీ కకుద్మినీ విశాలా కరణ్టకా పీవరీ మహామాయా మహిషీ మానుషీ చణ్డా ఏతా నదీః ప్రధానాః। శేషాః క్షుద్రనద్యః సహస్త్రశశ్చేతి

రుద్రుడు ఇలా అన్నాడు: భద్రాశ్వుల స్వభావాన్ని వివరించాను, కేతుమాల ప్రాంతాన్ని కూడా పూర్తిగా చెప్పాను. ఇప్పుడు నిషధ పర్వతానికి పడమటవైపు ఉన్న కులాచల ప్రాంతపు నదులను చెప్పబోతున్నాను. విశాఖ, కంబల, జయంత, కృష్ణ, హరిత, అశోక, వర్ధమాన అనే ఏడు కులపర్వతాల నుండి అనేక నదులు పుట్టుకొస్తాయి. ఆ ప్రాంతాల్లో నివసించే ప్రజలు ఆ పర్వతాల పేర్లతోనే పిలవబడతారు. ఉదాహరణకు: సౌరగ్రామం, తసాంతప, కృతసురాశ్రవణ, కంబలమాహ, హేయాచలకూట, వాసమూల, తపక్రౌంచ, కృష్ణ, అంగమణి, పంకజచూడ, మలసోమీయ, సముద్రాంతక, కురకుంచ, సువర్ణ, తటకకుహ, శ్వేతాంగ, కృష్ణపాట, విదక, పిలకర్ణి, కమహిష, కుబ్జ, కరణాట, మహోత్కట, శుకనాస, గజభూమ, కాకురంజన, మనాహ, కింకిస, పార్ణ, భౌమక, చోరక, ధూమజన్మ, అంగ, రజత, ఇవన, జీవలౌ, కిలవాచ, సహంగ, మధురేయ, శుకేచ, కేయశ్రవణ, మత్త, కాశి, గోదావ, అమకులపంజ, వర్జ, హమోద, సాలక — వీరు అందరూ తమ పర్వతాలనుండి పుట్టే నదుల నీటిని తాగుతారు. ముఖ్యమైన నదులు ఇవే: ప్లక్ష, మహాకదంబ, మానసీ, శ్యామా, సుమేధ, బహుల, వివర్ణ, పుంఖ, మాల, దర్భవతి, భద్రనది, శుకనది, పల్లవ, భీమ, ప్రభంజన, కాంబ, కుశావతి, దక్ష, కాసవతి, తుంగ, పుణ్యోద, చంద్రావతి, సుమూలావతి, కకుద్మిని, విశాల, కరణ్టక, పీవరి, మహామాయ, మహిషి, మానుషి, చండ. ఇవే ప్రధాన నదులు; మిగతావి వేలాది చిన్న నదులుగా ఉన్నాయి.