वराहपुराणम्

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर्देव एकावावामुभावपि ।। ७३.

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ।। ७३.

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न संदेहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ।। ७३.

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ।। ७३.

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहाण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ।। ७३.

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ।। ७३.

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ।। ७३.

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ७३.

य एते दश चैकश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ।। ७३.

मदंशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ।। ७३.

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ।। ७३.

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ।। ७३.

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ।। ७३.

श्रीवराह उवाच । पुनस्ते ऋषयः सर्वे तं पप्रच्छुः सनातनम् । रुद्रं पुराणपुरुषं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । विश्वरूपमजं शंभुं त्रिनेत्रं शूलपाणिनम् ।। ७४.

ऋषय ऊचुः । त्वं परः सर्वदेवानामस्माकं च सुरेश्वर । पृच्छाम तेन त्वां प्रश्नमेकं तद् वक्तुमर्हसि ।। ७४.

भूमिप्रमाणसंस्थानं पर्वतानां च विस्तरम् । समुद्राणां नदीनां च ब्रह्माण्डस्य च विस्तरम् । अस्माकं ब्रूहि कृपया देवदेव उमापते ।। ७४.

रुद्र उवाच । सर्वेष्वेव पुराणेषु भूर्लोकः परिकीर्त्यते । ब्रह्मविष्णुभवादीनां वायव्ये च सविस्तरम् ।। ७४.

इदानीं च प्रवक्ष्यामि समासाद् वः क्षमान्तरम् । तन्निबोधत धर्मज्ञा गदतो मम सत्तमाः ।। ७४.

योऽसौ सकलविद्यावबोधितपरमात्मरूपी विगतकल्मषः परमाणुरचिन्त्त्यात्मा नारायणः सकललोकालोकव्यापी पीताम्बरोरुवक्षः क्षितिधरो गुणतोमुख्यतस्तु - अणुमहद्दीर्घह्रस्वमकृशमलोहितमित्येवमाद्योपलक्षित - विज्ञानमात्ररूपम् । स भगवांस्त्रिप्रकारः सत्त्व -{५} रजस्तमोद्रिक्तः सलिलं ससर्ज । तच्च सृष्ट्वा - नादिपुरुषः परमेश्वरो नारायणः सकलजगन्मयः सर्वमयो देवमयो यज्ञमय आपोमय आपोमूर्त्तिर्योगनिद्रया सुप्तस्य तस्य नाभौ सदब्जं निःससार । तस्मिन्सकल - वेदनिधिरचिन्त्यात्मा परमेश्वरो ब्रह्मा प्रजापतिर -{१०} भवत् स च सनकसनन्दनसनत्कुमारादीन् ज्ञानधर्मिणः पूर्वमुत्पाद्य पश्चान्मनुं स्वायंभुवं मरीच्यादीन् दक्षान्तान् ससर्ज । यः स्वयंभुवो मनुर्भगवता सृष्टस्तस्मादारभ्य भुवनस्यातिविस्तरो वर्ण्यते । तस्य च मनोर्द्वौ पुत्रौ बभूवतुः प्रियव्रतोत्तानपादौ । {१५} प्रियव्रतस्य दश पुत्रा बभूवुः । आग्नीघ्रोऽग्निबाहु - र्मेधो मेधातिथिर्ध्रुवो ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यवपुष्मत्सवनान्ताः । स च प्रियव्रतः सप्तद्वीपेषु सप्त पुत्रान् स्थापयामास । तत्र चाग्नीध्रं जम्बूद्वीपेश्वरं चक्रे। {२०} शाकद्वीपेश्वरं मेधातिथिं कुशे ज्योतिष्मन्तं क्रौञ्चे द्युतिमन्तं शाल्मले वपुष्मन्तं गोमेदस्येश्वरं हव्यं पुष्कराधिपतिं सवनमिति । पुष्करेशस्यापि सवनस्य द्वौ पुत्रौ महावीतधातकी भवेताम् ।। {२५} तयोर्देशौ गोमेदश्च नाम्ना व्यवस्थितौ । धातकेर्धातकीखण्डं कुमुदस्य च कौमुदम् । शाल्मलाधिपतेरपि वपुष्मन्तस्य त्रयः पुत्राः सकुशवैद्युतजीमूतनामानः । सकुशस्य सकुशनामा देशः वैद्युतस्य वैद्युतः {३०} जीमूतस्य जीमूत इति एते शाल्मलेर्देशा इति तथा च द्युतिमतः सप्त पुत्रकाः कुशलो मनुगोष्ठौष्णः पीवरोद्यान्धकारकमुनिदुन्दुभिश्चेति । तन्नाम्ना क्रौञ्चे सप्त महादेशनामानि । कुशद्वीपेश्वरस्यापि ज्योतिष्मतः सप्तैव पुत्रास्तद्यथा उद्भिदो वेणुमां - {३५} श्चैव रथोपलम्बनो धृतिः प्रभाकरः - कपिल इति। तन्नामान्येव वर्षाणि द्रष्टव्यानि शाकाधिपस्यापि सप्त पुत्रा मेधातिथेस्तद्यथा शान्तभयशिशिरसुखोदयंनन्दशिवक्षेमकध्रुवा इति एते सप्त पुत्राः एतन्नामान्येव वर्षाणि । {४०} अथ जम्बूद्वीपेश्वरस्यापि आग्नीध्रस्य नव पुत्रा बभूवुः । तद्यथा नाभिः किंपुरुषो हरिवर्ष इलावृतो रम्यको हिरण्मयः कुरुर्भद्राश्वः केतुमालश्चेति । एतन्नामान्येव वर्षाणि । नाभेर्हेमवन्तं हेमकूटं किंपुरुषं नैषधं हरिवर्षं मेरुमध्यमिलावृत्तं नीलं रम्यकं श्वेतं हिरण्मयं {४५} उत्तरं च श्रृङ्गवतः कुरवो माल्यवन्तं भद्राश्वं गन्धमादनं केतुमालमिति । एवं स्वायंभुवेऽन्तरे भुवन- प्रतिष्ठा । कल्पे कल्पे चैवमेव सप्त सप्त पार्थिवैः क्रियते भूमेः पालनं व्यवस्था च । एष स्वभावः कल्पस्य सदा भवतीति । {५०} अत्र नाभेः सर्गं कथयामि । नाभिर्मेरुदेव्यां पुत्रमजनयद् ऋषभनामानं तस्य भरतो जज्ञे पुत्रश्च तावदग्रजः । तस्य भरतस्य पिता ऋषभो हिमाद्रेर्दक्षिणं वर्षमदाद् भारतं नाम । भरतस्यापि पुत्रः सुमतिर्नामा । तस्य राज्यं दत्त्वा भरतोऽपि वनं ययौ । {५५} सुमतेस्तेजस्तत्पुत्रः सत्सुर्नामा । तस्यापीन्द्रद्युम्नो नाम । तस्यापि परमेष्ठी तस्यापि प्रतिहर्त्ता तस्य निखातः निखातस्य उन्नेता उन्नेतुरप्यभावस्तस्योद्गाता तस्य प्रस्तोता प्रस्तोतुश्च विभुः विभोः पृथुः पृथोरनन्तः अनन्तस्यापि गयः गयस्य नयस्तस्य विराटः {६०} तस्यापि महावीर्यस्ततः सुधीमान् धीमतो महान् महतो भौमनो भौमनस्य त्वष्टा त्वष्टुर्विरजाः तस्य राजो राजस्य शतजित् । {६३} तस्य पुत्रशतं जज्ञे तेनेमा वर्द्धिताः प्रजाः । तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपं समाङ्कितम् ।। ७४.

तेषां वंशप्रसूत्या तु भुक्तेयं भारती प्रजा । कृतत्रेतादियुक्त्या तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ।। ७४.

भुवनस्य प्रसङ्गेन मन्वन्तरमिदं शुभम् । स्वायंभुवं च कथितं मनोर्द्वीपान्निबोधत ।। ७४.

रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ।। ७५.

यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ।। ७५.

द्वीपभेदसहस्त्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर्विततं जगत् ।। ७५.

सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। ७५.

अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ।। ७५.

नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।। ७५.

शतमेकं सहस्त्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनैर्विविधैः शुभैः ।। ७५.

सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ।। ७५.