ततः ब्रह्मा विष्णुं हरं च इदं वचनं अब्रवीत्—"युवां, हे हरि हे हर, लोके देवत्वेन प्रसिद्धौ भविष्यथः।" यज्ञः अपि विघ्नितः सन् पूर्णत्वं प्राप्स्यति; लोकः दक्षस्य तस्य वंशस्य प्रसिद्धिं प्राप्स्यति। एवं हरि-हरयोः प्रति उक्त्वा लोकपितामहः ब्रह्मा सभायाम् इदं वदति—"रुद्रस्य भागः तस्य दत्तव्यः।" रुद्रस्य भागः श्रेष्ठः—एवं वेदवाक्येन उद्घोषितम्। "हे देवाः, रुद्रं परमेश्वरं स्तुत्यं कुरुत।" "यः भगस्य नेत्रं पूष्णः दन्तं च नाशयामास, तस्य नामभिः शीघ्रं स्तुतिः क्रियताम्, यथा स प्रसन्नचित्तः वः वरान् दद्यात्।" इत्युक्त्वा, देवाः परमश्रद्धया महात्मनं शम्भुं आत्मभूते प्रणम्य स्तुतिं अर्पितवन्तः। ते ऊचुः—"क्रूरनेत्राय नमः, त्रिनेत्राय नमः; सहस्रनेत्राय नमः, त्रिशूलधारिणे नमः।" "कपालदण्डधारिणे नमः, दण्डधारिणे नमः; हे देव, तव तेजः कोटिसूर्याग्निसमं।" "अज्ञानाद् अविवेकात् वयं दोषं कृतवन्तः; क्षमस्व, हे प्रभो, अस्माकं अपराधम्।" "त्रिनेत्राय दुःखहराय नमः, शम्भवे त्रिशूलधारिणे, भीषणवदनरूपाय, सर्वदेवनाथाय, शुद्धस्वरूपाय, कृपां कुरु, हे रुद्र, अव्यय, सर्वव्यापिन्।" "हे पूषन्, क्रूरदन्त, भीषणरूप, प्रलम्बसर्पकण्ठ, विशालशरीर, अच्युत, नीलकण्ठ, कृपां कुरु, विश्वरूप प्रभो।" "हे दक्षयज्ञकर्तः, भगनेत्रसदृशविलोकनः, यज्ञस्य मुख्यभागं स्वीकुरु; कृपां कुरु, नीलकण्ठ, सर्वगुणसम्पन्न, अस्मान् रक्ष।" "श्वेतचन्दनलेपनरूप, कपालधारिन्, त्रिपुरविनाशक, सर्वदुःखात् रक्ष, उमापतिः, पद्मनालसम्भूत।" "हे देवाधिदेव, तव शरीरे सृष्ट्यादिकं वेदांश्च, सर्वाङ्गज्ञानमन्त्राणि, तव मध्ये स्थितानि पश्यामः।" "भव, शर्व, महादेव, धनुर्धर, रुद्र, हर, सर्वनाथ, तव सर्वे प्रणामः; रक्ष, परमेश्वर।" एवं देवैः स्तुतः महादेवः महेश्वरः प्रसन्नः भूत्वा सर्वदेवेषु इदं वचनं अब्रवीत्। रुद्रः उवाच—"भगस्य नेत्रं पूष्णः दन्तं च पुनः स्थाप्यन्ताम्, दक्षस्य यज्ञः पूर्णत्वं प्राप्नुयात्; अदितिपुत्राः स्वं स्थानं पुनः प्राप्नुयुः; पशुत्वं च वः मया निवार्यते।" "मम दर्शनात् देवेषु यत् पशुत्वं उत्पन्नं तत् मया अपाकृतं; यूयं ततः मुक्ताः भविष्यथ।" "अहं शाश्वतः, आद्यः सर्वविद्यायाः प्रभुः; पशूनां स्वामित्वेन प्रतिष्ठितः।" "तस्मात् लोके मम नाम पशुपतिः भविष्यति; ये मां पूजयन्ति, तेषां पशुपतिदीक्षा भविष्यति।" एवं रुद्रस्य वचनानन्तरं ब्रह्मा लोकपितामहः सस्मितं स्नेहपूर्वकं रुद्रं इदं वचनं अब्रवीत्—"नूनं, हे देव, पशुपतिः लोके प्रसिद्धः भविष्यति; तव नाम्ना देवः प्रसिद्धः; सर्वदेवैरपि पूजितः भविष्यसि।" एवं उक्त्वा ब्रह्मा तदा दक्षं उवाच—"गौरीं रुद्राय दत्तव्या, यां त्वया पूर्वं योजिता।" ततः दक्षः ब्रह्मणः सन्निधौ ताम् कन्यां गौर्यं परमसुन्दरीं महायशस्विनीं रुद्राय ददौ। रुद्रः तां विधिवत् दक्षस्य इच्छया आदरपूर्वकं स्वीकृतवान्। दक्षकन्यायाः स्वीकृत्ये ब्रह्मा रुद्राय कैलासं निवासस्थानं दत्तवान्, देवेषु सन्निधौ। रुद्रः स्वसैन्यैः सह कैलासगिरिं गतः; देवाः हृष्टाः स्वस्थानानि गताः; ब्रह्मा दक्षेन सह प्रजापतिनगरं गतः। महातपा उवाच—यदा रुद्रः परमेश्वरः तत्र निवसति, तदा गौरी पितुः रुद्रविरोधं स्मृत्वा क्रोधिता अभवत्। सा चिन्तयामास—"दक्षः पूर्वं मम अपराधं कृतवान्, यज्ञं च नष्टवान्; तस्मात् अन्यं शरीरं धारयिष्यामि।" "तपस्याः अनुष्ठानं कृत्वा तस्य गृहे पुनः जन्म यास्यामि; किन्तु कथं तस्य कुलनाशस्य पितरं गच्छेयम्?" एवं चिन्तयन्ती भवकन्या हिमवत्पर्वतं तपस्यै जगाम। तत्र दीर्घकालं तीव्रतपसा शरीरं क्षयमानी, स्वशरीराग्निना दग्धा, ततः पर्वतकन्या अभवत्। सा उमा कृष्णा च मह्य नामभिः प्रसिद्धा अभवत्, हिमवतः गृहे शुभरूपा। पुनः सा तीव्रं तपः कृत्वा त्रिनेत्रं देवं स्मृत्वा "स एव मे पतिः" इति निश्चय्य तपस्यां स्थितवती। यदा सा हिमवत्पर्वते दीर्घकालं घोरं तपः कृतवती, तदा देवः तस्याः तपसा प्रसन्नः अभवत्। महेश्वरः तस्याः आश्रमं आगच्छत्, वृद्धब्राह्मणरूपं धारयन्, जर्जराङ्गः, पदे पदे वलितः। स द्विजश्रेष्ठः तां समीपं कष्टेन आगच्छत्, उवाच—"सुभगे, अहं क्षुधितः; ब्राह्मणाय उचितं भोजनं देहि।" उक्त्वा, शुभा कन्या उमा पर्वतनन्दिनी प्रत्युवाच—"हे ब्राह्मण, फलं चादि दास्यामि; शीघ्रं स्नात्वा यथेष्टं खाद।" तस्याः वचनात् ब्राह्मणः समीपस्थां गङ्गां स्नानाय गतः, जलं प्रविष्टः। यदा रुद्रः ब्राह्मणरूपे स्नानं कृतवान्, तदा भीषणमायामकररूपं कृत्वा, स्वशक्त्या तं ब्राह्मणं (यः स्वयमेव आसीत्) ग्रहीतवान्।