तदा कश्चिद् ब्रवीति स्म—"क्व ते पुंस्त्वं गतं, कुतः गर्वं महत्त्वं च परित्यज्य स्थितवान्? कथं त्वं शीघ्रं न स्मरसि स्वं संकल्पं, कुलं, यशश्च?" एवं प्रबोधितः स भगवान् विष्णुः, यस्य पूर्वं स्वभावतः सर्वगुणसम्पन्नस्यापि स्वयम्भूः पद्मयोनिर्भयात् पृथिव्यामनर्थकं नमस्कारं कृतवान्। एवं वचः श्रुत्वा, हरिः पीताम्बरधारी, शङ्खचक्रगदाधरो, लोकपालकः, ततः गरुडमास्थाय स्थितवान्। ततः हरिहरयोः रोमाञ्चकारिणी महासमरा समुत्पन्ना। रुद्रः पाशुपतास्त्रेण हरिं महाबलात् ताडितवान्, हरिश्च कोपसमन्वितो नारायणास्त्रेण रुद्रं प्रहृतवान्। उभे नारायणपाशुपते अस्त्रे क्रोधात् मुक्ते, आकाशे परस्परं समसज्जेताम्। तावुभौ परस्परवधाय प्रवृत्तौ, दिव्यः स युद्धः सहस्रवर्षपर्यन्तं प्रवृत्तः। तत्र एकस्य शिरसि जटामुकुटं शोभते, अपरः शङ्खं निनादयति, अन्यः सुन्दरं दुन्दुभिं वादयति। एकः करगतेन खड्गेन तिष्ठति, अन्यः दण्डधारी; कस्यचित् कण्ठे कौस्तुभमणिः प्रकाशते, अन्यस्य भस्मना विभूषितः कायः। एकः गदां परिभ्रमयति, अन्यः दण्डं; कस्यचित् कण्ठे मणयः, अन्यस्य अस्थिभिः भूषितः; एकः पीताम्बरधारी, अन्यः सर्पमेखलाम् धारयति। एवं तौ उग्रौ, प्रतिद्वन्द्वी, रुद्रनारायणरूपिणौ, अन्योन्यं अतिशयन्तौ, पितामहेन दृष्टौ। तदा ब्रह्मा उवाच—"शमं अस्त्रयोः, स्वस्वभावेन, निवर्तयेताम्, साधवौ।" इति ब्रह्मणा उक्तौ, तावुभौ शान्तौ अभवताम्। अनन्तरं ब्रह्मा विष्णुं हरं च उवाच—"युवां हरिहरौ लोके देवत्वेन प्रसिद्धौ भविष्यथः। एष यज्ञः बाधितः अपि पूर्णतां यास्यति; जगत् दक्षस्य वंशेन ख्यातिं प्राप्स्यति।" एवं हरिहरयोः प्रति उक्त्वा, ब्रह्मा, लोकपितामहः, सभायाम् उद्गृह्य उवाच—"रुद्रस्य भागः दत्तव्यः। रुद्रस्य भागः श्रेयान्—एवं वेदवचनम्। हे देवाः, रुद्रं परमेश्वरं स्तुतिभिः समर्चयत। यो भगस्य नेत्रं पूष्णः च दन्तान् नाशितवान्, तस्मै शीघ्रं नामभिः स्तुतिम् अरचयत, यथा स प्रसन्नः सन् वरान् दास्यति।" एवं ब्रह्मणा उक्ताः, देवाः भक्तिपूर्वकं महात्मानं शम्भुं स्तुत्वा, स्वयम्भुवे प्रणम्य, इदं वचः ऊचुः— "उग्रनेत्राय नमः, त्रिनेत्राय नमः; सहस्रनेत्राय नमः, त्रिशूलधृते नमः। कपालदण्डधृते नमः, दण्डपाणये नमः; तव तेजः कोटिसूर्याग्निसमं, देव। अज्ञानात् प्रमादाच्च वयं दोषं कृतवन्तः; क्षमस्व, भगवन्, एष अपराधः। दुःखनाशकाय त्रिनेत्राय शम्भवे, त्रिशूलधृते, विकृताननाय, सर्वदेवेशाय, शुद्धस्वरूपिणे, कृपां कुरु, रुद्र, अव्यय, सर्वव्यापिन्। उग्रदन्त पूषन्, भीषणरूप, प्रलम्बसर्पकण्ठ, विशालदेह, अच्युत, नीलकण्ठ, कृपां कुरु, जगदाधार। दक्षयज्ञकर्ता, भगनेत्रसदृशदृश, मुख्यभागग्रहण, कृपां कुरु, नीलकण्ठ, सर्वगुणसम्पन्न, त्रायस्व। श्वेतचन्दनाङ्कितवपुषे, कपालधृते, त्रिपुरान्तकाय, सर्वत्र रक्ष, उमापते, पद्मयोनि-सम्भव। देव, तव शरीरे सृष्ट्यादिकं वेदांश्च, सर्वाङ्गज्ञानमन्त्रादीन् पश्यामः, सर्वं त्वयि लीनम्। भव, शर्व, महादेव, धनुर्धर, रुद्र, हर, त्वां सर्वे वयं नमामः, त्रायस्व, परमेश्वर।" एवं देवैः स्तुतः महेश्वरः प्रसन्नः सन् सर्वान् देवान् प्रति इदं वचनम् अवदत्— "भगस्य नेत्रं पूष्णः च दन्ताः पुनः स्यु:। दक्षस्य यज्ञः सम्यक् सिध्यतु। अदितिपुत्राः स्वं स्थानं प्राप्नुयुः। अहं पशुत्वं देवेषु निवारयामि। मां दृष्ट्वा यत् पशुत्वं देवेषु जातं तदहं निवारितवान्। यूयं ततः विमुक्ताः स्याथ। अहं सनातनः सर्वविद्याधिपः, पशुषु अधिपत्येन स्थापितः। अतः मम नाम लोके 'पशुपति:' भविष्यति। ये मां यजन्ति, ते पशुपतिदीक्षां लप्स्यन्ते।" एवं रुद्रेण उक्ते, ब्रह्मा लोकपितामहः सस्मितं स्नेहेन रुद्रं प्रति अवदत्— "नूनं देव, पशुपतिर्लोके प्रसिद्धो भविष्यति। एष देवो तव नाम्ना विख्यातः भविष्यति; त्वं सर्वैः देवैः अन्यैश्च पूज्यः भविष्यसि।" एवं उक्त्वा, ब्रह्मा प्राज्ञः, दक्षं प्रति उवाच—"यां गौर्याख्यां कन्यां त्वया पूर्वं रुद्राय कल्पिता, तां रुद्राय प्रयच्छ।" तदा दक्षः ब्रह्मणः सन्निधौ तां गौर्यं परमसुन्दरीं महरुद्राय प्रददौ। रुद्रः तां विधिवत् सन्मानपूर्वकं दक्षस्य प्रियं कृत्वा स्वीकृतवान्। कन्यायाः, दक्षस्य दुहितुः, स्वीकृतायाः अनन्तरं, पितामहः देवतानां सन्निधौ कैलासं रुद्राय ददौ। रुद्रः गणैः सह कैलासं जगाम। देवाः प्रमुदिताः स्वस्थानानि जग्मुः। ब्रह्मा दक्षेन सह प्रजापतीनां नगरीं गतः। महातपा उवाच— यदा रुद्रः परमेश्वरः तत्र वसति स्म, तदा गौर्यपि स्मरन्ती पितुः देवद्वेषं कोपमगमत्। सा चिन्तयामास—"दक्षेण पूर्वं मयि अपराधः कृतः, यज्ञोऽपि नाशितः; तस्मात् अहं अन्यं शरीरं धारयिष्यामि। तपः कृत्वा तस्य गृहे पुनर्जनिष्ये; कथं तु तं पितरं गच्छेयम्, यस्य कुलं नष्टम्?