वराहपुराणम्

सृष्टिं पुनः कर्तुमिच्छन् भगवान् प्रभुः सप्त मनसः पुत्रान् उत्पादयामास, दक्षादिभिः सह। तेषां प्रजया जगति सृष्टिः समृद्धिं प्राप्तवती। तत्र सर्वे दक्षस्य पुत्राः, इन्द्रसहिताः देवाः, अष्टौ वसवः, रुद्राः, आदित्याः, मरुतश्च जाताः। गौरी नाम सुश्रोणी कन्या ब्रह्मणा दक्षाय दत्ता, या पूर्वं महात्मने रुद्राय पत्नीत्वं प्राप्तवती। सा देवी दक्षायणी पुनः जाताभूत्, राजन्, तदा दक्षः प्रमुदितः पौत्रवृद्धिं दृष्ट्वा, यज्ञे प्रमोदमानः प्रजापतेः प्रीत्यर्थं यागं आरब्धवान्। तत्र ब्रह्मणः सर्वे पुत्राः, मरीच्यादयः, स्वस्वमार्गे स्थिताः, याज्ञिककर्माणि कुर्वन्ति स्म। ब्रह्मा स्वयं मरीच्यादिभिः सह स्वस्थानानि प्राप्तवन्तः। अत्रिः यजनकर्मणि प्रवृत्तः, अग्निद्रः अंगिरा अभवत्। पुलस्त्यः होतृ, पुलहः उद्गातृ, क्रतुः प्रस्तोता, स महान् तपस्वी क्रतुः यज्ञे प्रस्तोता अभवत्। प्रचेताः तस्मिन् परमे यज्ञे प्रतिहार्ता, सुब्रह्मण्यः वसिष्ठः, सनकादयः सभ्याः, तत्र ब्रह्मा स्वयं यजमानः, पूज्यश्चाभवत्। दक्षस्य पौत्राः—रुद्राः, आदित्याः, अंगिरसः च—पूज्याः सञ्जाताः, ते दृश्यपितरः, तेषां तुष्ट्या लोकोऽपि तृप्तिं प्राप्नोति। तत्र यज्ञभागकामिनः देवाः—आदित्याः, वसवः, विश्वेदेवाः, पितरः, गन्धर्वादयः, मरुतगणाश्च—स्वं स्वं भागं प्राप्नुवन्ति स्म। यावत् हविः प्रदीयते, तावत् ते तत्र भागान् प्राप्नुवन्ति स्म; तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा पुनः आपः समुत्तस्थौ। रुद्रः, यः क्रोधात् जातः, पूर्वं च महाजले निमग्नः, तदा तस्मात् जलात् सहस्रसूर्यसन्निभः प्रकाशमानः समुत्तस्थौ। स देवः सर्वविद्यात्मा, शुद्धः, सर्वदेवतामयः, तपसा दृश्यः सञ्जातः, सर्वलोकान् पश्यन् प्रादुरभवत्। तस्मिन्नन्तरे, नरश्रेष्ठ, पञ्चविधा सृष्टिः अभवत्—दैवी चतुर्विधा भूमिस्था च जाताः। रौद्री सृष्टिः तदा सञ्जाता; तस्यां रुद्रस्य सृष्टिकथां शृणुष्व। दशसहस्रवर्षाणि महाजले तपः कृत्वा, रुद्रः प्रबुद्धः, पृथिवीं वनैः, सस्यैः, मनुष्यपशुभिः समृद्धां, शोभनां च दृष्टवान्। तदा स दक्षस्य गृहे यजनकर्मिणां मुनिनां योगयुक्तानां घोषम् आकाशे शुश्राव। तद् श्रुत्वा, स महेश्वरः, सर्वज्ञः, तेजसा दीप्तः, महाक्रोधं जगाम, इदं वचनमुवाच— "मुनिना सर्वव्यापिना पूर्वं मया सृष्टः, 'सृज प्रजाः' इति आज्ञापितः—एवं सत्यमुक्तम्। किं तु, कस्य कृतं इदं कर्म—सृष्टेः वर्णनं, आरम्भश्च? इत्युक्त्वा, स परमेश्वरः, महाक्रोधसमन्वितः, निनादम् अकरोत्। तस्य निनादात्, तस्य कर्णाभ्यां ज्वालाः निर्गता; ताभ्यां वेतालाः, प्रेताः, पिशाचाः, उग्ररूपिणः उत्पन्नाः। कूष्माण्डा यातुधानाश्च, दीप्तमुखाः, नानायुधधारिणः, तत्र कोटिशः समुत्पन्नाः। ताञ् दृष्ट्वा, विविधायुधधारिणः तान् गणान्, स भगवान् वेदाङ्गसम्पन्नं दिव्यं रथमुत्पादयामास। तस्मिन् रथे ऋगादिवेदाः, अश्वाः, त्रैविद्यं, त्रिवृत्तन्तु, त्रिविधोपासना, त्रिप्रयः, धर्म्याणि अक्षाणि, वातध्वनिश्च आसीत्। अहोरात्रे द्वे पताके, धर्माधर्मौ द्वौ दण्डौ; स रथः सर्वविद्यात्मकः, ब्रह्मा स्वयं सारथिः, अन्ये च देवाः सह तेन स्थिताः। गायत्री धनुः, ओंकारः ज्या, सप्तस्वराः तस्य बाणाः, स देवेश्वरः। एवं सर्वम् समारोप्य, स भगवान् देवेश्वरः, क्रोधसमन्वितः, दक्षस्य यज्ञमभ्यगच्छत्। स देवः अंगिरसगणान् अग्रे कृत्वा व्योम्नि प्रस्थितः, तदा रुद्रस्य आगमने ऋत्विजां मन्त्रसमूहः लुप्तः। तद्विपर्ययं दृष्ट्वा, सर्व ऋत्विजः ऊचुः—"देवाः, सज्जीभवध्वं, महद्भयं प्राप्तम्।" "कोऽपि बलवान् दैत्यः ब्रह्मणा कृतः, अत्र यज्ञभागाय आगच्छति, यः अस्मिन्यागे दुर्लभः।" इत्युक्त्वा, देवाः पितामहम् ऊचुः—"दक्ष, भगवन्, किमत्र कर्तव्यम्? यदिच्छसि तत् ब्रूहि।" दक्षः उवाच—"शस्त्राणि शीघ्रं गृह्यन्तां, युद्धं च अत्र क्रियताम्।" इति उक्ते, देवाः नानायुधधारिणः, रुद्रगणैः सह महायुद्धं कर्तुं समारभन्त। तत्र भूतगणाः, वेतालाः, पिशाचाः, ग्रहाः, डाकिन्यश्च, नानायुधधारिणः, लोकपालैः सह युद्धं कृतवन्तः। देवाः तान् उग्रगणान् यमालयं प्रति अपास्य, भीषणान् बाणान्, खड्गान्, परश्वधान् च प्राहरन्। भूतगणाः अपि कोपात्, युद्धे, रुद्रस्य पुरतः, दीप्तशूलैः, अस्थिभिः, बाणैश्च देवांश्चात्यन्तं प्राहरन्। तदा तस्मिन् अतिभीषणे युद्धे, रुद्रः संग्रामे, एकेन बाणेन भगस्य नेत्रे विव्याध। भगस्य नेत्रयोः नाशे कृते, तेजस्वी पूषा रुद्रं कोपात् समरे समभ्यधावत्। रुद्रः पूष्णः बाणवृष्टिं दृष्ट्वा, रिपुघ्नः, स्वदन्तौ अपाकर्षयत्। रुद्रेण पूष्णः दन्तौ निहतौ दृष्ट्वा, वसवः दिशः दिशः पलायितवन्तः, एकादश रुद्राश्च शीघ्रं निर्गताः। तान् आकस्मात् पराजितान् पलायमानांश्च दृष्ट्वा, श्रीमान् विष्णुः, सूर्यस्यानुजो, स्वस्य सेनायै इदं वचनम् उवाच।