सर्वं एतत् ब्रह्मणा पूर्वं अश्विभ्याम् दत्तम्। तस्मात् पक्ष्येषु तयोः दिवः श्रेष्ठतमः। तस्मिन दिवसे, यः कश्चित् सौन्दर्यं इच्छेत्, स पुष्पाणि समर्पयेत्; वर्षस्य सर्वदा शुद्धः स्थित्वा, स सदा रम्यरूपधारी भवति, यश्च अश्विभ्यः उक्ताः गुणाः तस्यापि स्यु:। यः प्रतिदिनं अश्विनोः उत्तमजन्मकथां शृणोति, स सर्वपापात् विमुक्तः सुतैः सम्पन्नः जन्म प्राप्नोति। महातपा आह— आदौ प्रजापतिः, दिव्यः प्रभुः, विविधानि भूतानि सृजितुम् इच्छन्, चिन्तयामास, मार्गं न प्राप्नोत्। तदा तस्य क्रोधात् रुद्रः उत्पन्नः, तेजसा दीप्तः; रुद्रः नाम तस्मै अश्रुकरणात् दत्तम्। तस्मै ब्रह्मणा रूपसम्भवां कन्यां पत्नीं सृज्य, गौरी नाम देवी, भारती, तस्य पितृणा दत्ता। रुद्रः, अनन्यरूपधारी, तां लब्ध्वा, ब्रह्मणा स्वयं दत्ता, परमसुखेन पूर्णः अभवत्। सृष्टिकाले ब्रह्मा रुद्रं तपसा प्रेरयन् आह— 'सृज भूतानि, रुद्र।' स तु प्रत्यवदत्— 'न शक्नोमि,' जलानि प्रविश्य, महाबलवान् अभवत्। तपस्याः पुण्यं विना, सृष्टि न शक्यते; इति चिन्तयन्, रुद्रः तपःहीनः जलानि प्रविष्टः। तस्मिन् देवेशे निमग्ने, ब्रह्मा पुनः तां गौरीं तस्य शरीरे अन्तःरूपेण प्रवेशयामास। पुनः सृष्टुम् इच्छन्, भगवतः सप्त मनसः पुत्राः, दक्षादयः, उत्पन्नाः; तैः भूतानि वर्धितानि। तत्र, दक्षस्य सर्वे पुत्राः, इन्द्रसहिताः देवाः, अष्टौ वसवः, रुद्राः, आदित्याः, मरुतः, उत्पन्नाः। गौरी, सुश्रोणि, ब्रह्मणा दक्षाय कन्यायाः रूपेण दत्ता; या पूर्वं रुद्रस्य पत्नी आसीत्, महात्मा। सा देवी दक्षायणी पुनः जाताः, राजश्रेष्ठ; दक्षः तुष्टः पौत्रान् वर्धमान् दृष्ट्वा, यज्ञं आरभत् प्रजापतेः प्रियार्थम्। तत्र ब्रह्मपुत्राः, मारिच्यादयः, यजनकार्यं कृतवन्तः, स्वस्वमार्गे प्रतिष्ठिताः। ब्रह्मा स्वयं, मारिचिः, अन्ये च आसन्; अत्रिः यज्ञकर्मणि नियुक्तः, अग्निद्रः अंगिराः अभवत्। पुलस्त्यः होतृ, पुलहः उद्गातृ, क्रतुः प्रस्तोतृ, महान् तपस्वी क्रतुः प्रस्तोतृ अभवत्। प्रचेताः प्रतिहार्तृ, सुभ्रमण्यः वसिष्ठः, सनकादयः सभ्याः; तत्र ब्रह्मा स्वयं यजमानः, पूजनीयः अभवत्। दक्षस्य पौत्राः— रुद्राः, आदित्याः, अंगिरसः, अन्ये च— पूजनीयाः; ते दृश्यपितरः, तेषां तुष्ट्या जगत् तुष्टम्। तत्र देवाः, यज्यभागम् इच्छन्तः— आदित्याः, वसवः, विश्वदेवाः, पितरः, गन्धर्वाः, मरुतः— आसन्। तैः स्वस्वभागाः प्राप्ताः यावत् हविः दीयते; तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा पुनः जलात् उदतिष्ठत्। रुद्रः, क्रोधसम्भवः, पूर्वं महाजले निमग्नः, तदा जलात् उदतिष्ठन्, सहस्रसूर्यप्रभः। स भगवान्, सर्वज्ञानमयः, शुद्धः, सर्वदेवतारूपधारी, तपसा प्रकटः, सर्वलोकान् अवलोकयन् अभवत्। तस्मात्, नरश्रेष्ठ, पञ्चविधा सृष्टिः जाताः— दिव्याः चतुर्वर्गाः च भूमौ स्थिताः। रौद्रसृष्टिः तत्क्षणं अभवत्; अधुना, राजश्रेष्ठ, रुद्रसृष्टिकथां शृणु। दशसहस्रवर्षाणि महाजले तपः कृत्वा, रुद्रः जागरितः, पृथिवीं वनैः शोभितां, धान्यसमृद्धां, नरपशुभिः पूर्णां दृष्टवान्। तदा दक्षस्य गृहे यजमानानां ऋत्विजां घोषं शृणोत्, योगस्थितानां ऋषीणाम् घोषः आसीत्। तं श्रुत्वा, महाज्ञः, तेजस्वी प्रभुः, महान् क्रोधेन अभवत्, इदं वचनम् उवाच। 'पूर्वं मुनिना, सर्वव्यापिना, मम सृष्टिः कर्तव्या इति आज्ञा दत्ता— एषा साक्षात् उक्तिः। अधुना, कस्य कृत्यं— सृष्टिवर्णनं, आरम्भः— कृतम्?' इति उक्त्वा, परमेश्वरः, महाक्रोधेन गर्जितवान्। तस्य गर्जनात्, श्रोत्रात् ज्वलन्त्यः ज्वालाः निष्पेतुः; ताभ्यः उत्पन्नाः— वेतालाः, भीषणरक्षसः, प्रेताः, पिशाचाः। कूष्माण्डाः, यातुधानाः, सर्वे ज्वलन्मुखाः, तत्र कोटिभिः उत्पन्नाः, विविधायुधधारिणः। तान् विविधायुधधारिणः गणान् दृष्ट्वा, स तेषां वेदाङ्गसंयुक्तं दिव्यं रथं सृजितवान्। तस्मिन रथे— ऋग्वेदादिवेदाः, अश्वाः, त्रैधातुरसम्, त्रिबन्धनम्, त्रिपूजनम्, त्रिप्रेषणम्, धर्मपाशः, वातनादः च आसन्। दिनरात्रे तस्य द्वे ध्वजौ, धर्माधर्मौ द्वे दण्डौ; रथः सर्वज्ञानमयः, ब्रह्मा स्वयं सारथिः, अन्ये देवाः च। गायत्री तस्य धनुः, ॐ तन्तुः, सप्तस्वराः तस्य बाणाः, देवेश्वरस्य। एवं सर्वं संयोज्य, तेजस्वी देवेशः, क्रोधपूर्णः, दक्षस्य यज्ञं प्रति जगाम। स देवः, अंगिरसगणान् आकाशे नेतुम् आरभ्य, ऋत्विजां मन्त्रसमूहः रुद्रस्य आगमने नष्टः। तद्विपर्ययं दृष्ट्वा, सर्वे ऋत्विजः ऊचुः— 'देवाः आयुधानि गृह्णन्तु; महद् आपद् आगता।' 'कोऽपि महाबलवान् दैत्यः, ब्रह्मणा सृष्टः, यज्ञभागाय आगच्छति, यः अत्र यज्ञे दुरलभः।' एवं कथा, भगवतः सृष्टेः, रुद्रस्य क्रोधस्य, यज्ञस्य च, शान्तया, श्रद्धया, संप्रवृत्ता।