ततः तौ देवौ अश्विनौ मार्ताण्डं समीपमुपेत्य प्राञ्जलिवदनौ तं तेजस्विनं प्रह्वम् ऊचतुः—"भगवन्, अधुना किं कार्यं? किम् आदेशयसि?" इत्युक्ते, मार्ताण्डः स्नेहपूर्वकं प्रत्युवाच—"पुत्रौ, भवद्भ्यां भक्त्या प्रजापतिं सम्यगुपासितव्यं; नारायणः नूनं वाञ्छितं वरं दास्यति।" एवमुक्तौ तौ महात्मनः मार्ताण्डस्य निर्देशेन अश्विनौ घोरं तपः कृतवन्तौ, परमं ब्रह्मस्तोत्रं समाधिना जपन्तौ, दुष्कराणि च तापांसि कृतवन्तौ। दीर्घकालात् परम्, ब्रह्मा नारायणस्वरूपः ताभ्यां परमसन्तुष्टः सन् ताभ्यां वरेण सम्पूजितः तयोः वाञ्छितं वरं दत्तवान्। तदा प्रजापालः उवाच—"भगवन्, अश्विभ्यां यत् अव्यक्तजन्मनः ब्रह्मणः स्तोत्रं जपितं तद् इच्छामि श्रोतुम्।" महातपाः मुनिः प्रत्युवाच—"नृपते, शृणु यथा अश्विभ्यां ब्रह्मणः स्तोत्रं कृतं, तेन च स्तोत्रेण किं फलं प्राप्नुतः।" ततस्तौ अश्विनौ ब्रह्मणं स्तुत्वा इदं स्तोत्रं जपितवन्तौ—"ॐ, नमः ते निष्क्रियाय, अव्यक्ताय, निराश्रयाय, निर्भराय, निराधाराय, निर्गुणाय, निरप्रभाय, निरुपस्थिताय, अजिताय, अमूर्तये; ब्रह्मणे, महाब्रह्मणे, ब्राह्मणप्रियाय, पुरुषाय, महापुरुषेष्वुत्तमाय; देवाय, महादेवेषु श्रेष्ठाय, स्थिराय, स्थिरकर्ता; भूताय, महाभूतेषु श्रेष्ठाय, भूतपतये, यक्षाय, महायक्षेषु श्रेष्ठाय, यक्षपतये; गुह्याय, महागुह्यपतये, शान्ताय, महाशान्त्याः पतये, शान्तानां पतये; विहङ्गाय, महाविहङ्गपतये, दानवाय, महादानवपतये; रुद्राय, महरुद्रपतये, विष्णवे, महाविष्णुपतये; परमेभ्यः परमेश्वराय, नारायणाय, प्रजापतये नमः।" एवं स्तुतः प्रजापतिः अश्विभ्यां परमसन्तुष्टः सन् उवाच—"वृणीतं वरं, यं देवैरपि दुरलभं, येन मम प्रसादात् त्रिषु लोकेषु सुखेन विचरिष्यथः।" तौ अश्विनौ प्रार्थयेताम्—"भगवन् प्रजापते, यज्ञे भागोऽस्तु, सोमपानस्य च अधिकारः, देवेभ्यः नित्यसमता च स्यात्।" ब्रह्मा प्रत्युवाच—"अप्रतिमं रूपं सौन्दर्यं च भवेताम्, सर्वेषां वस्तूनां भेषजशक्तिः, सोमभागः सर्वेषु लोकेषु, सर्वं तद् भविष्यति।" एवं सर्वं पूर्वं कालात् ब्रह्मणा अश्विभ्यः दत्तम्; तस्मात् तिथिषु अश्विन्याः श्रेष्ठता वर्तते। तस्मिन्नेव दिने यः कश्चित् सौन्दर्यकामः पुष्पैः पूजयेत्, स चिरं शुचिः स्थित्वा सदा सुन्दररूपः भविष्यति, अश्विभ्यः याः गुणाः उक्ताः ताः तस्यापि स्युः। यः प्रतिदिनं अश्विन्योः उत्तमजन्मकथां शृणोति, स सर्वपापैः विमुक्तः सुतसम्पन्नः जायते। पुनः महातपा उवाच—"आदौ प्रजापतिः भगवन् नानाविधानि भूतानि सृष्टुमिच्छन् चिन्तयामास, पन्थानं न प्राप।" तदा तस्य क्रोधात् रुद्रः अभवत्, तेजसा दीप्तः; तस्य रुदनात् 'रुद्र' इति नाम परमेशाय दत्तम्। तस्मै ब्रह्मणा रूपजां कन्यां रूपवतीं भारतीं गौरीं पत्नीत्वेन दत्तवान्। रुद्राय, यस्य शरीरं अनन्यं, स एव ब्रह्मा तां दत्तवान्; तां सुन्दरीं लब्ध्वा रुद्रः परमानन्दं लेभे। सृष्ट्यां समुपस्थितायां ब्रह्मा रुद्रं तपसा प्रेरयन् अब्रवीत्—"सृज भूतानि, रुद्र।" स तु "न शक्नोमि" इति उक्त्वा, बलसम्पन्नः सन् जलानि प्रविवेश। "तपसा विना सृष्ट्याः सामर्थ्यं न भवति" इति चिन्तयन् रुद्रस्तपशक्त्यभावात् जलानि प्रविवेश। यदा स देवेशः जलानि प्रविष्टः, तदा ब्रह्मणा सा रूपवती गौरी पुनः तस्य शरीरे अन्तरात्मरूपेण प्रविष्टा। पुनः सृष्टुमिच्छन् भगवतः ब्रह्मणः सप्त मानसान् पुत्रान्, दक्षादीन्, उत्पाद्य तैः प्रजाः प्रवर्धिताः। तत्र सर्वे दक्षसुताः, देवा इन्द्रसहिताः, अष्टौ वसवः, रुद्राः, आदित्या, मरुतश्च जाताः। गौरी च शुभलक्षणा ब्रह्मणा दक्षाय कन्यारूपेण दत्ता, या पूर्वं रुद्रपत्नी आसीत्। सा देवी दक्षायणी punarjanmani जाताऽभवत्; तदा दक्षः प्रमुदितः पौत्रवृद्धिं दृष्ट्वा प्रजापतेः प्रीत्यर्थं यज्ञं आरब्धवान्। तत्र ब्रह्मणः पुत्राः, मरीच्यादयः, स्वस्वमार्गे प्रतिष्ठिताः ऋत्विजः अभवन्। स्वयम् ब्रह्मा, मरीचिः च अन्ये च स्वस्थानानि आसन्; अत्रिः यज्ञकर्मसु प्रवृत्तः, अग्निद्रः अङ्गिराः अभवत्। पुलस्त्यः होतृ, पुलहः उद्गातृ, क्रतुः प्रस्तोता, स एव महातपाः क्रतुः प्रस्तोता अभवत्। प्रचेताः प्रतिहार्तृ, सुभ्रमण्यः वसिष्ठः, सनकादयः सभासदः; तत्र ब्रह्मैव यजमानः पूज्यतमः आसीत्। दक्षपौत्राः—रुद्राः, आदित्याः, अङ्गिरसः च—पूज्याः अभवन्; ते दृश्यपितरः, तेषां तुष्ट्या जगत् तृप्यति। तत्र यज्ञभागकामिनः देवा—आदित्याः, वसवः, विश्वदेवाः, पितरः, गन्धर्वादयः, मरुतः—स्वस्वभागान् लेभिरे, यावत् हविरुत्सृज्यते। तस्मिन्नेव क्षणे ब्रह्मा पुनः जलात् उत्पन्नः। रुद्रः, यः क्रोधात् जातः, पूर्वं च महाजले निमग्नः, तदा सहस्रार्कसमप्रभः सलिलात् निर्गतः। स सर्वज्ञः, शुद्धः, सर्वदेवमयः देवः, तपसा दृश्यः जातः, सर्वलोकान् पश्यन् अवभासत। तस्मिन्नन्तरे, पुरुषश्रेष्ठ, पंचविधा सृष्टिः अभवत्—दैवी चतुर्विधा च स्थलीजा। तत्रैव रौद्री सृष्टिः अपि तत्क्षणाद् अभवत्; अधुना रुद्रसृष्टिकथां शृणु। दशसहस्रवर्षाणि महाजले तपः कृत्वा, रुद्रः जागरितः पृथिवीं वनैः शोभितां, धान्यसमृद्धां, मनुष्यपशुसंकीर्णां च दृष्टवान्। ततः स दक्षस्य गृहे ऋत्विजां शब्दम् अतीव श्रुतवान्; यजमानाश्रमेषु योगयुक्तैः उच्चैः घोषयद्भिः। तं श्रुत्वा स सर्वज्ञः तेजस्वी प्रभुः परमक्रुद्धः इदं वचनमुवाच— "पूर्वं मुनिना सर्वव्यापिना मया 'सृज भूतानि' इति आज्ञया सृष्टः अस्मि—एवं सत्यमुक्तम्। अधुना केन एषा सृष्टिवर्णना कृताऽस्यादौ कृतं च? इति" इत्युक्त्वा स परमेश्वरः महाक्रोधसमाविष्टः घोरं निनादं निनाद। इति कथा समाप्यते।