यमः, मातुर्भावनां चायायाः विषये भ्रातृभिः सह संवादं कृतवान्। सः उक्तवान्—“एषा न मातरः, न पितरः; सदा शत्रुवत् वर्तते, सहधर्मिण्याः सदृशी, स्वपुत्रेषु तु स्नेहम् दर्शयन्ती, परेषु तु मिथ्या वर्तते।” यमस्य एतद्वचनं श्रुत्वा चायाया क्रोधः अभिभूतः। सा तं शप्तवती—“त्वं मृत्यूनां अधिपः भविष्यसि, शीघ्रमेव।” ततः मार्ताण्डः, पुत्रस्य हितं चिन्तयन्, उक्तवान्—“धर्माधर्मयोः मध्ये न्यायकर्ताः भविष्यसि, लोकानां रक्षकः च, दिवि दीप्तिमान्।” चायायाः कोपेन मार्ताण्डः शनि पुत्रं शप्तवान्—“मातुः दोषात्, तव दृष्टिः क्रूरा भविष्यति।” एवं उक्त्वा, भानुः योगदृष्ट्या तां द्रष्टुम् उद्यतः, किन्तु तां न अपश्यत्, यतः सा अश्वरूपिणी उत्तरकुरुषु स्थितवती। ततः सूर्यः अश्वरूपं गृहित्वा उत्तरकुरुषु अगच्छत्; पितृपथेन तया सह संयोजितः। तत्र, त्वष्टृभूतायां अश्वरूपिण्यां, दीप्तिमान् मार्ताण्डः वीर्यं विसर्जितवान्; तत् तेजस्वि वीर्यं द्विधा पतितम्। तत्र, प्राणः अपानः च, पूर्वं आत्मनः विजेता, वरप्रदानात् पुनः देहधारिणौ अभवताम्। तौ द्वौ, त्वष्टृभूतायां अश्वरूपिण्यां जातौ, नरश्रेष्ठौ अभवताम्; अतः तौ देवौ अश्विनौ सूर्यपुत्रौ प्रसिद्धौ। सूर्यः एव जनकः, त्वष्ट्री परमशक्ति:—व्यक्ताव्यक्तरूपः; तस्याः देहे, यथापूर्वम्, निराकारौ आकारं प्राप्तवन्तौ। ततः अश्विनौ देवौ मार्ताण्डं उपगम्य, उक्तवन्तौ—“दीप्तिमन्, किं कर्तव्यम्?” मार्ताण्डः उक्तवान्—“पुत्रौ, भक्त्या प्रजापतिं पूजयतम्; नारायणः वाञ्छितं वरं दास्यति।” महात्मना मार्ताण्डेन उपदिष्टौ अश्विनौ कठिनं तपः कृतवन्तौ, ब्रह्मणः परमं स्तोत्रं एकाग्रचित्तया जपितवन्तौ। दीर्घकालानन्तरं, नारायणस्वरूपः ब्रह्मा तैः तुष्टः, तान् वरं दत्तवान्। प्रजापालः उक्तवान्—“अहं तदस्तु ब्रह्मणः स्तोत्रं श्रोतुम् इच्छामि, यद् अश्विभ्याम् कृतम्।” महातपाः उक्तवान्—“हे राजन्, शृणु, अश्विनौ ब्रह्मणः स्तोत्रं कृतवन्तौ, तस्मात् फलं च प्राप्तवन्तौ।” “ॐ, नमः ते, निष्क्रियाय, अव्यक्ताय, निराधाराय, निर्भराय, निरवस्थाय, निर्गुणाय, निरदीप्ताय, निरस्तम्भाय, अजिताय, निराकाराय; ब्रह्मणे, महाब्रह्मणे, ब्राह्मणप्रियाय, पुरुषाय, महापुरुषाय; देवाय, महादेवाय, दृढाय, दृढकर्त्रे; सताय, महासताय, भूतनाथाय, यक्षाय, महायक्षाय, यक्षनाथाय; गुह्याय, महागुह्यनाथाय, सौम्याय, महासौम्यनाथाय, सौम्यनाथाय; पक्षिणे, महापक्षिणाथाय, दानवाय, महादानवनाथाय; रुद्राय, महारुद्रनाथाय, विष्णवे, महाविष्णुनाथाय; परमेश्वराय, नारायणाय, प्रजापतये नमः। अश्विभ्यां एवं स्तुतः प्रजापतिः तुष्टः सन् उक्तवान्—‘वरं वृणुतम्, यं देवैः दुरलभं, तेन मम अनुग्रहात् त्रिषु लोकेषु सुखेन विहरिष्यथः।’” अश्विनौ उक्तवन्तौ—“प्रजापते, यज्ञे भागं, सोमपानं देवैः सह, चिरस्थायिनीं समता च देहि।” ब्रह्मा उक्तवान्—“अप्रतिमं रूपं, सौन्दर्यं, सर्वेषु वस्तुषु चिकित्साशक्तिं, सोमभागं, सर्वं भविष्यति।” एषः सर्वः ब्रह्मणा अश्विभ्यः पूर्वं दत्तः; अतः तिथिषु तेषां तिथि: श्रेष्ठा। तस्मिन्नेव दिवसे, यः सौन्दर्यं इच्छति, पुष्पाणि अर्पयेत्; वर्षे शुद्धः स्थित्वा, सदा रम्यरूपः भविष्यति, अश्विनौ यः गुणाः, तस्यापि स्युः। यः अश्विनोः उत्तमं जन्मकथां प्रतिदिनं शृणोति, स सर्वपापात् विमुक्तः, पुत्रैः युक्तः जन्म लभते। महातपाः उक्तवान्—“आदौ, प्रजापतिः, दिव्यः प्रभुः, विविधानि सृष्टुम् इच्छन् चिन्तितवान्, मार्गं न अलभत। तस्य क्रोधात् रुद्रः उत्पन्नः, दीप्ततेजाः; तस्य रुदनात् ‘रुद्र’ इति नाम दत्तम्। तस्मै, ब्रह्मा रूपजायां कन्यां कृतवान्, गौरीं देवीं, भारतीं तस्य पितुः द्वारा दत्तवान्। रुद्राय, अद्वितीयशरीराय, ब्रह्मा स्वयं तां दत्तवान्; तां रम्यां प्राप्त्वा, सः परमसुखं प्राप्तवान्। सृष्टिकाले, ब्रह्मा रुद्रं तपसा प्रेरयन् उक्तवान्—‘रुद्र, सृज प्रजाः।’ सः उक्तवान्—‘अशक्तः अस्मि,’ जलं प्रविष्टवान्, बलसम्पन्नः। तपस्याः लाभं विना, सृष्टि न शक्यते; इति चिन्तयन्, रुद्रः तपशक्तिहीनः, जलं प्रविष्टवान्। देवाधिपः जलमग्नः सन्, ब्रह्मा पुनः तां रम्यां गौरीं तस्य देहे अन्तररूपेण प्रविष्टवान्। सृष्टिं पुनः इच्छन्, भगवाँस्स्वामी सप्त मानसपुत्रान् उत्पादितवान्, दक्षादीन्; तैः प्रजाः वर्धिताः। तत्र, दक्षपुत्राः, देवाः इन्द्रसहिताः, अष्टवसवः, रुद्राः, आदित्याः, मरुतः च जाताः। गौरी, सुन्दरनितम्बिनी, ब्रह्मणा दक्षाय कन्या रूपेण दत्ता, या पूर्वं रुद्रपत्नी आसीत्। सा देवी दक्षायणी punar जन्म लब्धवती; ततः दक्षः तुष्टः, पौत्रवृद्धिं दृष्ट्वा, यज्ञं आरभत् प्रजापतेः आनन्दाय। तत्र, ब्रह्मपुत्राः, मारिच्यादयः, यथायथं यजुषि स्थिताः, प्रत्येकः स्वपथे स्थितः। ब्रह्मा स्वयं, मारिचिः, अन्ये च, स्थानं गृहीत्वा, अत्रिः यज्ञकर्मणि, अग्निद्रः अंगिराः अभवत्। पुलस्त्यः होतृ, पुलहः उद्गातृ, क्रतुः प्रस्तोतृ, महातपाः क्रतुः प्रस्तोतृ अभवत्। प्रचेताः प्रतिहार्तृ, सुब्रह्मण्यः वसिष्ठः, सनकादयः सभ्यः, ब्रह्मा स्वयं यजमानः, पूज्यः च अभवत्। दक्षपौत्राः—रुद्राः, आदित्याः, अङ्गिरसः—पूज्याः आसीत्; ते दृश्यपितरः, तेषां तुष्ट्या जगत् तुष्टम्। तत्र, यज्ञभागकामाः देवाः—आदित्याः, वसवः, विश्वदेवाः, पितरः, गन्धर्वाः, मरुतः च—समागताः।