वराहपुराणम्

मार्ताण्डस्य कथा पुरा प्रवृत्ता। ब्रह्मणः पुत्रः मरीचिः, स्वयं च ब्रह्मा, चतुर्दशधा रूपाणि प्राप्नुतः। तेषु मरीचिः सर्वोत्तमस्थानं प्राप्तवान्। तस्य पुत्रः कश्यपः महर्षिः बभूव, यः तेजस्वी दीप्तिमान् च, स्वयं प्रजापतित्वं प्राप्य देवतानां पिता अभवत्। कश्यपस्य पुत्राः द्वादश आदित्या अभवन्—एते सर्वे अदितेः अपत्यत्वात् आदित्याः इति कथ्यन्ते। तेषु मार्ताण्डः विश्रुततमः लोकेषु, द्वादशमः च नारायण-सारभूतः इति कीर्त्यते। एते आदित्या एव मासाः, वर्षः च हरिरिति स्मृतः। एवं द्वादश आदित्या, मार्ताण्डमुख्याः, प्रतिष्ठिताः। तस्मै त्वष्टा स्वां तेजस्विनीं कन्यां संज्ञां नाम दत्तवान्। तस्यां यमः च यमुनाच द्वौ अपत्ये जातौ। संज्ञा तु तस्य तेजः न सहन्ती, मनसापि शीघ्रतरं, स्वच्छायां तत्र स्थाप्य, उत्तरेषु कुरुषु गता। मार्ताण्डः तां छायां स्वसदृशीं भार्यां कृत्वा, तस्या अपि शनि-तपत्यौ द्वौ अपत्ये अजायताम्। सा तु पुत्रेषु पक्षपातं कुर्वती दृष्टा, भगवान् क्रोधात् रक्तलोचनः संज्ञां इदं अब्रवीत्—"स्वपुत्रेषु पक्षपातो न कर्तव्यः, सुन्दरी।" एवं उक्ता सा, पक्षपातस्य तिरस्कारं कृत्वा, यमः दुःखितः पितरं प्रति अब्रवीत्—"एषा नः जननी नास्ति, पितः। सदा शत्रुवत् वर्तते, सौतेव स्वपुत्रेषु स्नेहम् दर्शयन्ती, अस्मासु च मिथ्याचारिणी।" यमस्य वचः श्रुत्वा छाया कोपवशात् शप्तवती—"त्वं मृत्युपति भविष्यसि शीघ्रमेव इव।" तदनन्तरं मार्ताण्डः पुत्रस्य हितकाम्यया उवाच—"धर्माधर्मयोः मध्ये त्वं निर्णायकः भविष्यसि, लोकपालकः च, दिवि दीप्तमान्।" मार्ताण्डः छायाक्रोधात् शनये शापं दत्तवान्—"त्वदीया दृष्टिः क्रूरा भविष्यति, मातुः दोषात्।" एवमुक्त्वा भानुः योगदृष्ट्या तां द्रष्टुमुत्थितः, न च तां ददर्श; सा हि अश्व्याकारिणी उत्तरेषु कुरुषु स्थितवती। तदा अश्वस्य रूपं गृहित्वा स उत्तरेषु कुरुषु गतवान्, पितृपथेन तया सह संगतः। तत्र त्वष्टुः अश्व्यां रूपिण्यां, दीप्ततेजाः मार्ताण्डः वीर्यम् ससर्ज; तद्वीर्यं द्विधा विप्रष्टम्। तत्र प्राणश्चापानश्च, पूर्वं स्वात्मजयिनौ, वरप्रदानात् पुनः देहिनौ अभवताम्। तौ उभौ त्वष्टुः अश्व्यां जातौ, मनुष्येषु श्रेष्ठतमौ, तस्मात् तौ अश्विनौ सूर्यपुत्रौ इति प्रसिद्धौ। सूर्य एव प्रजापतिः, त्वष्ट्री पराशक्तिः, व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणी; तस्या देहे, यथापूर्वं, अमूर्तिमन्तौ मूर्तिमन्तौ अभवताम्। ततः तौ अश्विनौ, मार्ताण्डं उपगम्य, ऊचतुः—"भगवन्, किं कार्यं अस्माभिः?" मार्ताण्डः उवाच—"पुत्रौ, प्रजापतिं भक्त्या यजतम्; नारायणः वाञ्छितं वरं दास्यति।" एवं महात्मना मार्ताण्डेन उपदिष्टौ अश्विनौ घोरं तपः कृत्वा, परं ब्रह्मणो मन्त्रं समाधिना जपन्तौ, दीर्घकालं तपः अचरताम्। ततः कालान्तरे नारायणात्मा ब्रह्मा ताभ्यां तुष्टः, वरं दत्तवान्। प्रजापालः उवाच—"अश्विनोः ब्रह्मणः स्तोत्रं श्रोतुमिच्छामि, येन स्तोत्रेण तौ वरं प्राप्नुतः।" महातपाः उवाच—"शृणु राजन्, अश्विनौ ब्रह्मणः स्तोत्रं कथमाकार्षातां, तेन च कं फलम् अलभेताम्।" अश्विनौ ऊचतुः—"ॐ, नमस्ते, निष्क्रियाय, अव्यक्ताय, निरालम्बाय, निराधाराय, निर्गुणाय, निरभासाय, निरुपस्थाय, अजिताय, अमूर्तये; ब्रह्मणे, महाब्रह्मणे, ब्राह्मणप्रियाय, पुरुषाय, महापुरुषाय; देवाय, महादेवानां वराय, स्थाणवे, स्थाणुप्रदायिने; भूताय, महाभूताय, भूतपतये, यक्षाय, महायक्षाय, यक्षपतये; गुह्याय, महागुह्यपतये, शान्ताय, महाशान्तिपतये, शान्तिपतये; विहंगाय, महाविहंगपतये, दानवाय, महादानवपतये; रुद्राय, महारुद्रपतये, विष्णवे, महाविष्णुपतये; पराय, नारायणाय, प्रजापतये नमः।" अश्विनोः स्तुत्या प्रजापतिः अतीव सन्तुष्टः, उवाच—"वरं वृणीतं, देवदुर्लभं, येन मम प्रसादेन त्रिषु लोकेषु सुखेन विचरथः।" अश्विनौ ऊचतुः—"यज्ञे सोमभागं नो दत्त्वा, देवानां मध्ये समत्वं च, चिरकालं प्राप्नुयाम।" ब्रह्मा उवाच—"रूपं सौन्दर्यं च अनुपमं, सर्वेषां वस्तूनां भेषजशक्ति, सोमभागः सर्वत्र, सर्वं एष भविष्यति।" एष सर्वः वरः पूर्वं ब्रह्मणा अश्विनोः दत्तः; तस्मात् तिथिषु अश्विनोः तिथिः श्रेष्ठा। तस्यां तिथौ यः कामयमानः पुष्पैः पूजयेत्, स वर्षमेकं शुचिः सन् सदा मनोहररूपः भविष्यति, अश्विनोक्ताः गुणाः तस्मिन्स्युः। यः प्रतिदिनं अश्विनोः उत्तमजन्मकथां शृणोति, स सर्वपापैः विमुक्तः, पुत्रवान् च जातः भविष्यति। एवं अश्विनोः महिमा श्रुतः। अन्यस्मिन् काले महातपा उवाच—"आदौ प्रजापतिः भगवान् विविधप्रजासृष्ट्यर्थं चिन्तयन् उपायं न प्रपेदे। तदा तस्य क्रोधात् रुद्रः अभवत्, तेजसा दीप्तमान्, तस्य रुदनात् 'रुद्र' इति नाम प्राप्नोत्। तस्मै ब्रह्मा रूपसम्भवां कन्यां रूपवतीं भारतीं गौरीं नाम दत्तवान्। तां स्वयं प्रजापतिः रुद्राय अददात्; तां लब्ध्वा स परमानन्दमवाप। सृष्टिकाले ब्रह्मा रुद्रं तपसा प्रेरयन् उवाच—'सृष्टिं कुरु, रुद्र।' स तु 'न शक्नोमि' इत्युक्त्वा जलानि प्रविवेश, महाबलः। तपसा विना सृष्टिः न शक्या इति ज्ञात्वा, रुद्रः तपोभावात् जलानि प्रविष्टः। तस्मिन्नेव सन्न्यासे, ब्रह्मा पुनः तां रूपवतीं गौरीं तस्य शरीरे अन्तरात्मनैव प्रवेशयामास।