ततः ब्रह्मणः कोपसम्भूतः महाग्निः तं ब्रह्माणं संबोधितवान्—“भगवन्, सर्वत्र कीर्तिम् प्राप्तुं एकं तिथिं मे दत्तुम् अर्हसि।” ब्रह्मा तं प्रावचत्—“देवानां यक्षाणां गन्धर्वाणां च मध्ये, त्वं, हे पावक, प्रथमं प्रतिपदायां जातः। तव पादात्, प्रत्येकं पदं स्थापयन्, अन्ये देवाः उत्पत्स्यन्ति; अतः प्रतिपदा नामायं तिथिः भविष्यति। अस्यां तिथौ प्राजापत्यरूपेण हविर्दानेन पितरः सर्वे देवाः च सन्तुष्टाः पूज्यन्ते। चत्वारि जातीनि—मनुष्याः, पशवः, असुराः, सर्वे देवाः गन्धर्वैः सह—त्वं पूजितः सन्ति तुष्टाः। यः त्वं प्रति भक्त्या प्रतिपदायां उपवासं वा क्षीरभोजनं वा आचरति, तस्य महान् फलः शृणु। सः मनुष्यः षट् त्रिंशद् युगानि स्वर्गे मान्यः भवति; तेजस्वी, सुन्दरः, धनाढ्यः च जायते। अस्मिन्नेव जीवने सः राजा भवति, मृत्युः अनन्तरं स्वर्गे पूज्यते। एवं अग्निः ब्रह्मणः अनुग्रहेण प्राप्तं स्थानं प्राप्तवान्। यः प्रतिदिनं प्रातःकाले अग्नेः जन्मकथां शृणोति, सः पापात् विमुक्तः भवति—नात्र संशयः। पुनः प्रजापालः उवाच—“हे ब्रह्मन्, महात्मनः अग्नेः जन्मकथा उक्ता। द्वौ देवौ अश्विनौ कथं प्राणरूपेण उत्पन्नौ?” ब्रह्मणः पुत्रः मरीचिः च ब्रह्मा च चतुर्दशविधं रूपं धृत्वा प्रकटितौ; तेषु मरीचिः उत्तमं स्थानं प्राप्तवान्। तस्य पुत्रः कश्यपः महर्षिः, तेजस्वी, प्रजापति, देवतानां जनकः अभवत्। तस्य पुत्राः द्वादश आदित्या, अदितेः पुत्रत्वेन आदित्याः कथ्यन्ते। तेषु मार्तण्डः विश्वेषु प्रसिद्धः; द्वादशः नारायणसारयुक्तः घोषितः। एते आदित्याः मासरूपेण सन्ति, संवत्सरः हरिः; अतः द्वादश आदित्याः मार्तण्डं प्रधानं कृत्वा स्थिताः। तस्मै त्वष्टा स्वां तेजस्विनीं कन्यां संज्ञां नाम दत्त्वा, तया यमः यमुनाः च उत्पन्नौ। तस्य तेजः सहनं न शक्नुवन्ती, मनःसमानवेगा, स्वं छायां तत्र स्थापयित्वा उत्तरकुरुषु गतवती। सूर्यः मार्तण्डः तां छायां सवर्णां पत्नीं कृत्वा, तया शनि तपति च उत्पन्नौ। पुत्रेषु विषमे व्यवहारं दृष्ट्वा, भगवन् क्रोधात् संज्ञां उवाच—“सुन्दरि, स्वपुत्रेषु पक्षपातः न कर्तव्यः।” एवं उक्ता सा, पक्षपातं अप्रियं मन्यन्ती, यमः दुःखितः पितरं उवाच—“एषा न अस्माकं जननी, सदा शत्रुसमा, सहपत्नीव मिथ्या व्यवहारिणी, स्वपुत्रेषु स्नेहयुक्ता।” यमस्य वचनं श्रुत्वा छाया कोपसम्भूता तम् शप्तवती—“त्वं मृत्युपति शीघ्रं भविष्यसि।” ततः मार्तण्डः तं श्रुत्वा, पुत्रस्य हितकाम्यया, उवाच—“धर्माधर्मयोः मध्ये न्यायकर्ता भविष्यसि, लोकपालः च स्वर्गे दीप्तिमान्।” मार्तण्डः छायाक्रोधात् शनिं शप्तवान्—“मातुः दोषात्, तव दृष्टिः क्रूरा भविष्यति।” ततः भानुः योगदृष्ट्या तां द्रष्टुम् उद्यतः, न ददर्श; सा अश्वरूपेण उत्तरकुरुषु स्थितवती। सूर्यः अश्वरूपं धृत्वा उत्तरकुरुषु गच्छन्, पितृपथेन तया सह संयोगं कृतवान्। तस्य त्वष्टुः अश्वरूपायाम् मार्तण्डः दीप्तिमान् वीर्यं विसृज्य, तद् तेजः द्विधा पतितम्। तत्र प्राणः अपानः च, पूर्वं विजितात्मनः, वरदानेन पुनः देहधारिणौ अभवताम्। तौ त्वष्टुः अश्वरूपात् जातौ, उत्तमौ नरौ, अतः अश्विनौ सूर्यपुत्रौ प्रसिद्धौ। सूर्यः एव जनकः, त्वष्ट्री शक्तिः, साकारनिराकाररूपेण तस्यां देहे, पूर्ववत्, निराकारौ साकारौ अभवताम्। ततः अश्विनौ मार्तण्डं उपगम्य, “तेजस्विन्, किं कर्तव्यम्?” इति पप्रच्छताम्। मार्तण्डः उवाच—“पुत्रौ, प्रजापतिं भक्त्या पूज्यताम्; नारायणः इच्छितं वरं दास्यति।” तेन उपदिष्टौ अश्विनौ, महात्मना मार्तण्डेन, घोरं तपः कृत्वा, मनःसंयुक्ताः ब्रह्मणः परमं स्तोत्रं जपन्तौ, दीर्घकालं तपः कृतवन्तौ। ततः नारायणस्वरूपः ब्रह्मा तुष्टः, तौ वरं दत्तवान्। प्रजापालः उवाच—“अश्विनयोः ब्रह्मणः अजजन्मा स्तोत्रं श्रोतुम् इच्छामि, महर्षे, तव अनुग्रहात्।” महातपस्वी उवाच—“राजन्, शृणु, अश्विनौ ब्रह्मणं कथं स्तुतवन्तौ, तस्मात् स्तोत्रात् किम् फलम् प्राप्तम्।” “ॐ, नमः ते, निष्क्रियाय, अनिर्वाच्याय, निराश्रयाय, अनपेक्षाय, निराधाराय, निर्गुणाय, अनदीप्ताय, निरस्तम्भाय, अजिताय, निराकाराय; ब्रह्मणे, महाब्रह्मणे, ब्राह्मणप्रियाय, पुरुषाय, महापुरुषाय; देवाय, महादेवाय, स्थिराय, स्थिरस्थापकाय; भूते, महाभूताय, भूतनाथाय, यक्षाय, महायक्षाय, यक्षनाथाय; गुह्याय, महागुह्याय, सौम्याय, महासौम्याय, सौम्यनाथाय; पक्षिणे, महापक्षिणे, दानवाय, महादानवाय; रुद्राय, महारुद्राय, विष्णवे, महाविष्णवे; परमेश्वराय, नारायणाय, नमः प्रजापतये।” अश्विनयोः स्तुत्या प्रजापति तुष्टः, इदं वचनं उवाच— “वरं वृणीतं, देवेषु दुर्लभं, येन मम अनुग्रहात् त्रिलोक्ये सुखेन विहरताम्।” अश्विनौ ऊचतुः—“भगवन् प्रजापते, यज्ञे भागं, सोमपानं देवेषु, चिरं समत्वं नो दत्तुम् अर्हसि।” ब्रह्मा उवाच—“अप्रतिमं रूपं सौन्दर्यं, सर्वरोगनिवारणं, सर्वत्र सोमभागं, सर्वं भवितुम् अर्हति।” एवं ब्रह्मणः कृपया अश्विनौ दिव्यं वरं प्राप्तवन्तौ, त्रिलोक्ये पूज्यौ, सोमभागिनौ च अभवताम्।