शृणु, भगवन्, दिव्यां कथां यथाशास्त्रं प्रवृत्ताम्। गृहम् इति शरीरस्य नाम, तस्य त्वं, सर्वगत, अधिपतिरित्यतः, गार्हपत्याग्निर् भव। येन सर्वे नराः सन्मार्गे नियोज्यन्ते हविरुपहारैः, तस्मात् तव नाम वैश्वानर इति प्रसिद्धम्। धनं बलमित्युच्यते, धनं च द्रविणमिति विख्यातम्; यः तद् ददाति, द्रविणोदा इति तव नाम भविष्यति। शरीरस्य च सूक्ष्मशरीरस्य च सदा रक्षणात्, तव नाम तनूनपादिति, महाबल, मम वत्स। सर्वं जातमजं च वेत्सि, तस्मात् जातवेदसि नाम तव, प्रभो। आपः सर्वेषां साधारणाः, विशेषतः द्विजातीनां; ये त्वां स्तुवन्ति, तस्मात् नाराशंसेति तव नाम। अगस् इति यद् नित्यं गुह्यं शान्तं निश्चितस्वरूपं, त्वं सर्वगतत्वात् अग्निरिति नाम्ना ख्याप्यसे। ध्मा इति शब्दो ध्मानस्य, इध्मा इति दारु; यः इध्मे प्रज्वलिते आगच्छति, स इध्म इति प्रसिद्धः। एतानि तव नामानि, वत्स, महायज्ञे; पुरुषाः काम्यफलार्थिनः एभिः त्वां पूजयित्वा निश्चितं तुष्टिं यास्यन्ति। एवं महातपाः उवाच— विष्णोः यशः महत्त्वं यथासम्बन्धं प्रोक्तम्; इदानीं, नृप, शृणु तिथीनां माहात्म्यं यथा वक्ष्यामि। तदा ब्रह्मणः कोपसमुत्थितो महानग्निः ब्रह्माणं देवमिदम् उवाच— “एकां तिथिं देहि, भगवन्, येन ख्यातिं लभेय सर्वत्र लोकेषु।” ब्रह्मा च प्राह— “देवेषु यक्षेषु गन्धर्वेषु च, पावक, त्वं प्रथमं प्रतिपदायां जातः। तव पादयोः प्रत्येकं पदा अन्ये देवाः उत्पत्स्यन्ति; अतः प्रतिपदेत्येषा तिथि ख्याता भविष्यति। तस्यां तिथौ प्राजापत्यरूपेण हविषा पितरः सर्वे च देवाः तुष्टाः पूज्यन्ते। चतुरः प्रजाः— मनुष्याः, पशवः, असुराः, सर्वे देवाः गन्धर्वैः सह— त्वयि पूजिते तृप्तिं लभन्ते। यः प्रतिपदायां त्वद्भक्तः उपोष्य वर्तते, वा केवलं क्षीरभोजनं करोति, तस्य महाफलम् इदानीं शृणु। षट् त्रिंशद्युगपर्यन्तं सः स्वर्गे पूज्यते; सः तेजस्वी, सुंदरः, धन्यश्च भवति। अस्मिन्नेव जन्मनि राजा भवति, मृतः च स्वर्गे पूज्यते; एवं अग्निः, मौनं स्थापयित्वा, ब्रह्मणा दत्तं स्थानं प्राप्तवान्। यः प्रातः प्रतिदिनं, अग्निजन्माख्यानं शृणोति, सः सर्वपापैः विमुच्यते— अत्र न संशयः।” एवं प्रजापाल उवाच— “एवं, ब्रह्मन्, महात्मनः अग्नेर्जन्म प्रोक्तम्। कथं तु अश्विनौ देवौ प्राणभूतौ जातौ?” तदा ब्रह्मणः पुत्रः मरीचिः च ब्रह्मा च चतुर्दशधा रूपं कृतवन्तौ; तेषु मरीचिः श्रेष्ठस्थानं प्राप्तवान्। तस्य पुत्रः कश्यपः महातेजाः, स्वयम् प्रजापतिः, देवपिता अभवत्। तस्य पुत्राः द्वादश आदित्या अभवन्, अदितेः पुत्रत्वात् आदित्याः इति विख्याताः। तेषु मार्त्तण्डः लोकेषु प्रसिद्धः; द्वादशमः स नारायणसारांशयुक्तः इति कीर्तितः। एते आदित्याः मासरूपिणः, संवत्सरः हरिरिति; एवं द्वादश आदित्याः, मार्त्तण्डमुख्याः, प्रतिष्ठिताः। तस्मै त्वष्टा स्वकन्यां संज्ञां दीप्तिमतीं दत्तवान्; तस्यां यमः यमुनाच च जातौ। तस्या तेजः सोढुं अशक्त्वात् सा, मनोजवा, छायां स्वां स्थाप्य, उत्तरकुरुषु गतवती। सः मार्त्तण्डः तां छायां स्वपत्नीं कृत्वा, तस्यामपि शनि तपती च जातौ। सा पुत्रेषु पक्षपातं कृत्वा, भगवन् क्रोधसमन्वितः, संज्ञां प्राह— “पुत्रेषु पक्षपातो न कर्तव्यः, सुन्दरी।” तस्यां तु पक्षपातं न रोचमानायां, यमः दुःखितः पितरं प्राह— “एषा नः माता नास्ति, सदा शत्रुवत् वर्तते, सौतेव स्वपुत्रेषु स्नेहवती, अस्मासु तु मिथ्याचारिणी।” यमस्य वचनं श्रुत्वा, छाया क्रोधवेगात् तम् शशाप— “त्वं मृत्युपतिः भविष्यसि शीघ्रमेव।” तदनन्तरं, मार्त्तण्डः पुत्रहितकामः, तम् उवाच— “धर्माधर्मयोः मध्ये स्थित्वा, लोकपालः भविष्यसि, पुत्र, स्वर्गे दीप्तमान्।” छायाक्रोधात् मार्त्तण्डः शनिं शशाप— “त्वं क्रूरदृष्टिः भविष्यसि, पुत्र, मातृदोषात्।” एवमुक्त्वा, भानुः योगदृष्ट्या तां द्रष्टुम् उद्यतः, न तु तां ददर्श; सा हि अश्व्याकारिणी उत्तरकुरुषु स्थितवती। तदा सः अश्वरूपं कृत्वा, उत्तरकुरुषु गतः, पितृयाणमार्गेण तया सह सन्निपत्य। तस्यां त्वष्टुः अश्व्यां, मार्त्तण्डः महातेजाः वीर्यं स्रष्टुम् उद्यतः; तत् दीप्तं वीर्यं द्विधा पतितम्। तत्र प्राण आपानश्च, पूर्वं आत्मजयिनौ, वरदानात् पुनः देहम् अवापताम्। तौ त्वष्टुः अश्व्यां जातौ, श्रेष्ठौ नरौ अभवताम्; तस्मात् तौ देवौ अश्विनौ सूर्यपुत्रौ इति प्रसिद्धौ। सूर्यः एव जनकः, त्वष्टा पराशक्तिः, साकारनिराकाररूपेण; तस्यां यथापूर्वं, निराकारौ अपि साकाररूपं प्राप्तवन्तौ। एवमियं दिव्या कथा शास्त्रसम्मता, भगवन्, तव समक्षं सम्यग् उपवर्णिता।