अथ कथां संप्रवक्ष्यामि यथाक्रमं, श्रीमद् वाराहपुराणस्य उक्तश्लोकानुसारम्। यदा जलम् अग्निना शोषितम्, तीव्रवायुनाऽपि सञ्चालितम्, आकाशेन च दब्धम् अभवत्, तस्मिन्नेव क्षणे मार्गः समुत्पन्नः। तत् सर्वम् दृढीभूतम्, कठिनत्वम् प्राप्तम्; सा पृथिवी, हे पुण्यश्लोक, तेषु सर्वेषु उत्तमत्वं प्राप्तवती। चतुर्णां संयोगदृढत्वात्, गुणवृद्ध्याऽपि, पृथिवी पञ्चगुणयुक्ता अभवद्; तानि गुणानि तस्यां स्थितानि। यदा तां दृढां कृतवान्, तदा ब्रह्माण्डः समुत्पन्नः; तस्मिन्नेव नारायणः देवः चतुर्व्यूहः चतुर्भुजः प्रकटितः। सः विश्वपितामहः, प्रजापतिरूपेण, विविधजीवान् सृष्टुम् इच्छन्, चिन्तयामास, किन्तु सृष्ट्युपायं न प्राप्नोत्। तदा तस्मिन् महती तीव्रकोपः उत्पन्नः; तस्मात् क्रोधात् सहस्रज्वालायुक्तः अग्निस्वरूपः दीप्तः पुरुषः अभवत्। सः ब्रह्माणं दग्धुम् इच्छन्, ब्रह्मणा संबोधितः—"देवानां पितृणां च हव्यानि वह"—इति। ततः सः हव्योवाहनः अभवत्। सः तदा तृषितः ब्रह्माणं उपगम्य उवाच—"किम् करोतु? मां तर्पय"—इति। ब्रह्मा प्रत्युवाच—"त्वं त्रिधा तृप्तिं प्राप्स्यसि"। यदा यज्ञदानात् तृप्तिः जायते, अमृतांशं देवेषु नेतुम्, दक्षिणाग्निरूपेण त्वं अभवः। त्रिलोक्यां यत्र यत्र अग्नौ हविः दीयते, त्वं तत् देवार्थं वहसि; अतः त्वं हव्योवाहनः अभवः। गृहः शरीरः इति प्रसिद्धः, त्वं तस्य अधिपः; अतः सर्वव्यापिन् गार्हपत्याग्निः भव। येन सर्वे जनाः यज्ञदानेन शुभमार्गे नीयन्ते, तव नाम वैश्वानरः भविष्यति। द्रविणं बलं इति, द्रविणं धनम्; द्रविणं यः ददाति, सः द्रविणोदा इति प्रसिद्धः। त्वं शरीरं सूक्ष्मशरीरं च रक्षसि; अतः तव नाम तनूनपात् भविष्यति। सर्वं जातं अजातं च त्वं जानासि; अतः तव नाम जातवेदाः। आपः सर्वजनानां सामान्याः, द्विजेषु विशेषतः; ये त्वां स्तुवन्ति, तव नाम नाराशंसः। अगस् इति यत् नित्यम् गुह्यं मौनं निश्चितस्वरूपम्; त्वं सर्वव्यापि, अतः तव नाम अग्निः। ध्मा इति वातनादः, इध्मा इति दारु; यदा इध्मा दीयते, त्वं आगच्छसि, अतः तव नाम इध्मः। एतानि तव नामानि, हे पुत्र, महायज्ञे; पुरुषाः फलकामाः एभिः तव पूजनं कृत्वा तव तृप्तिं साधयन्ति। ततः महातपा उवाच—"हे राजन्, विष्णोः महिमानं यथासम्बन्धं उक्तम्; अद्य चन्द्रमास्य महत्त्वं शृणु।" तदा महाग्निः, ब्रह्माक्रोधजः, ब्रह्माणं उवाच—"मे चन्द्रमास्यं एकं दिनं देहि, येन अहं सर्वत्र कीर्तिं प्राप्नुयाम्।" ब्रह्मा प्रत्युवाच—"देवेषु, यक्षेषु, गन्धर्वेषु च, त्वं पावकः, प्रथमं प्रतिपदायां जातः।" तव पादात्, प्रत्येकपदं, अन्ये देवाः उत्पन्नः; अतः एषा प्रतिपदा इति प्रसिद्धा भविष्यति। अस्यां तिथौ, प्राजापत्यरूपेण हविः दीयमानं, पितरः देवाः च तुष्टाः पूज्यन्ते। मनुष्याः, पशवः, असुराः, देवाः, गन्धर्वाः च—चत्वारः जातयः—त्वं पूज्ये तुष्टाः भवन्ति। यः प्रतिपदायां तव भक्त्या उपवासं वा क्षीराहारं वा करोति, तस्य महान् फलः शृणु। षड् त्रिंशद् युगानि सः स्वर्गे पूज्यते; तेजस्वी, सुन्दरः, धन्यः च भवति। अस्मिन्नेव जन्मनि सः राजा भवति, मृत्युः पश्चात् स्वर्गे पूज्यते; एवं अग्निः, मौनं धृत्वा, ब्रह्मणाः दत्तं स्थानं प्राप्तवान्। यः प्रतिदिनं प्रातःकालं तव जन्मकथां शृणोति, सः पापात् विमुक्तः भवति—नात्र संशयः। पुनः प्रजापालः उवाच—"हे ब्रह्मन्, महात्मनः अग्नेः जन्म कथितम्; कथं अश्विनौ प्राणरूपेण समुत्पन्नौ?" तदा ब्रह्मापुत्रः मरीचिः च ब्रह्मा च चतुर्दशविधं रूपं कृत्वा, तेषु मरीचिः श्रेष्ठत्वं प्राप्तवान्। मरीचेः पुत्रः महर्षिः कश्यपः, तेजस्वी, दीप्तिमान्, स्वयं प्रजापतिः, देवपितरः अभवत्। तस्य पुत्राणि द्वादश आदित्याः, हे प्रभो; अदित्या उत्पन्नाः, अतः आदित्याः इति प्रसिद्धाः। तेषु, मर्त्ताण्डः विश्रुतः, द्वादशः, नारायणसारयुक्तः, लोकेषु कीर्तितः। एते आदित्याः मासरूपेण, संवत्सरः हरिः; तेषु मर्त्ताण्डः प्रधानः, तत्र स्थितः। त्वष्टा तस्मै दीप्तिमती कन्या संज्ञा नाम दत्तवान्; तस्यां यमः यमुनाऽपि जातौ। संज्ञा, तस्य तेजः सहनं न शक्ता, मनोजवा उत्तरा कुरुषु स्वच्छायां स्थापयित्वा गतवती। सूर्यः मर्त्ताण्डः तां छायां, रूपसमां, पत्नी रूपेण स्वीकृतवान्; तस्यां शनि ताप्ती च जातौ। सा पुत्रेषु विषमभावं कृत्वा, भगवतः नेत्रे क्रोधात् रक्ते अभवत्; सः संज्ञां उवाच—"स्वपुत्रेषु पक्षपातः न कर्तव्यः, हे सुन्दरी।" एवं उक्ता, पक्षपातं अप्रियं मन्यमाना, यमः दुःखेन पितरं उवाच। एवं श्रीमद् वाराहपुराणे उक्तश्लोकानुसारं कथा सुसंपूर्णा।