एवं वेदान्ते निरूपितः पुरुषः, यस्य स्वरूपं नारायणः, पूर्वं उक्तः। सर्वे देवाः स्वस्थानेषु स्थिताः, स भगवान् अपि विश्राम्यत्। एवं, हे राजन्, विष्णोः वेदैः विख्यातस्य जनार्दनस्य यः प्रभावः, स ते सम्यक् कथितः। किं पुनः श्रोतुमिच्छसि? ततः प्रजापालः उवाच—हे महर्षे, अग्नेः, अश्विनोः, गौरीगणपतिनोः, नागानां, गुहस्य वा उत्पत्तिः कथं अभवत्? आदित्यानां, मातॄणां, दुर्गायाः, दिशाम्, धनदस्य, विष्णोः, धर्मस्य, परमेश्वरस्य च उत्पत्तिः कथं जाताऽभूत्? शम्भोः, पितॄणां, चन्द्रस्य च, हे मुनिवर, देहधारणं कथमभवत्? तेषां च आहारः कः? नामानि कानि? चन्द्रमासः कः? केन दिने, केन पूजिताः, ते नित्यफलदाः भवन्ति? एतत् रहस्यं विस्तारतः श्रोतुमिच्छामि। महातपाः उवाच—यो योगेन प्राप्यते आत्मा, यस्य स्वरूपं नारायणः, स सर्वज्ञः। स कदाचित् क्रीडारसपरायणः सन् स्वयमेव भोगेच्छया प्रेरितः अभवत्। तदा तस्मिन्न् महतत्त्वे क्षोभे जाते, अद्भुतः शब्दः उत्पन्नः। तस्मात्, जलस्य विक्षोभात्, रूपान्तरणं जातम्। तस्य रूपान्तरस्य परिणामात् महान् अग्निः, कोटिशः ज्वालायुक्तः, शब्दायमानः, दाहस्वभावः, उत्पन्नः। स अतिविशालतेजाः अपि रूपान्तरं प्राप्य, तस्मादग्नेः तीव्रः वायुः, तस्मात् रूपान्तरितात् वायोः आकाशः अभवत्। स आकाशः शब्दलक्षणः, स च बलवान् वायुः, स च अग्निः जलेन संयुक्तः, परस्परं संयोगं प्राप्नुवन्। जलं अग्निना शोषितम्, उग्रेण वायुनाऽपि प्रेरितम्, आकाशेन च पीडितम्, तस्मिन् क्षणे मार्गः निर्मितः। सर्वं तद् दृढत्वं प्राप्तम्, पृथिवी च तेषां मध्ये सर्वाधिकविकसिताभवत्। चतुर्णां संयोगात्, स्थैर्यात्, गुणवृद्ध्या च, पृथिवी पञ्चगुणयुक्ता अभवत्, तत्रैव तद् संस्थितम्। एवं स तद् दृढीकुर्वन्, ब्रह्माण्डमण्डलम् उत्पन्नम्। तस्मिन् नारायणः देवः चतुर्व्यूहस्वरूपः, चतुर्भुजश्च प्रादुरभवत्। स प्रजापतिरूपेण विविधसृष्टिकामः सन्, सृष्ट्युपायं चिन्तयन्, न तं मार्गं प्राप्नोति स्म। तदा तस्य महती तीव्रकोपवृत्तिः अभवत्; तस्मात् कोपात् सहस्रज्वालायुक्तः अग्निरूपः प्रज्वलितः पुरुषः उत्पन्नः। स ब्रह्माणं दग्धुम् इच्छन् स्थितः, तदा ब्रह्मणा प्रोक्तः—"देवपितृभ्यः हविः वह," इति। स तदा हव्यवाहनः अभवत्। स भूयोऽपि ब्रह्माणम् उपगम्य, "किं करवानि? मां तर्पय," इति उक्तवान्। ब्रह्मा तं प्रत्युवाच—"त्रिविधं तृप्तिं प्राप्स्यसि।" यदा यज्ञदानात् तृप्तिः, अमृतानां भागप्रदानात्, तदा त्वं दक्षिणाग्निः स्यात्। त्रिषु लोकेषु यत्र यत्र अग्नौ हविः दीयते, तत्र त्वं देवानां कृते वहसि; अतः त्वं हव्यवाहनः इति प्रसिद्धः। गृहम् शरीरं इत्युच्यते, त्वं तस्य अधिपः; अतः सर्वगत, त्वं गार्हपत्यः भव। येन सर्वे जनाः शुभमार्गे नीयन्ते, तस्मात् तव नाम वैश्वानरः इति विख्यातम्। धनं बलं, धनं द्रविणं च; यः तद् ददाति, तेन त्वं द्रविणोदा इति कथ्यसे। शरीरस्य सूक्ष्मशरीरस्य च रक्षिता त्वम्; अतः तव नाम तनूनपात्। यत् जातं, यच्च अजातं, सर्वं वेत्सि; अतः त्वं जातवेदाः। जलानि सर्वेषां सामान्यं, विशेषतः द्विजातीनां; ये त्वां स्तुवन्ति, तव नाम नाराशंसः। अगस् इति यत् नित्यं गुह्यं, शान्तं, निश्चितस्वरूपं; सर्वव्यापित्वात् त्वं अग्निः। ध्मा इति शब्दः, इध्मा इति समिध्; यदा समिध् दीप्यते तदा त्वं आगच्छसि, अतः इध्मा इति नाम। एतानि तव नामानि, हे पुत्र, महायज्ञे; फलकामाः पुरुषाः एभिः त्वां पूजयन्ति, त्वां तर्पयन्ति च। एवं विष्णोः महिमानं प्रसङ्गेनोक्तं, इदानीं, हे राजन्, तिथीनां माहात्म्यं शृणु। स ब्रह्मकोपसंभूतः महाग्निः ब्रह्माणं प्रार्थयामास—"देहि मे तिथिं, येन अहम् अखिलजगति कीर्तिं लभेय।" ब्रह्मा उवाच—"देवेषु, यक्षेषु, गन्धर्वेषु च, हे पावक, त्वं प्रथमं प्रतिपदायां जातः।" तव पादयोः, प्रत्येकं पादे, अन्ये देवाः उत्पत्स्यन्ति; अतः प्रतिपदा इति तिथिः प्रसिद्धा भविष्यति। तस्यां दिने प्राजापत्यरूपेण हविर्दानेन, पितरः सर्वे देवाश्च तुष्टाः पूज्यन्ते। चतुष्प्रकाराणि भूतानि—मनुष्याः, पशवः, असुराः, सर्वे देवाः गन्धर्वैः सहिताः—त्वयि पूजिते तृप्यन्ति। यः त्वां भक्त्या प्रतिपदायां उपोष्य वाऽपि केवलं क्षीरभोजनं कृत्वा पूजयति, तस्य महाफलम् शृणु। सः षट्त्रिंशद्युगपर्यन्तं स्वर्गे पूज्यते; तेजस्वी, सुन्दरः, धनाढ्यश्च भवति। अस्मिन्नेव जन्मनि राजा भवति, मृत्युः पश्चात् स्वर्गे पूज्यते; एवं अग्निः मौनं स्थापयन् ब्रह्मदत्तं स्थानं प्राप्तवान्। यः प्रतिदिनं प्रातःकाले अग्निजन्माख्यानं शृणोति, स पापात् विमुच्यते—अत्र न संशयः। ततः प्रजापालः उवाच—"एवं ब्रह्मन्, महात्मनः अग्नेः जन्म उक्तम्। कथं पुनः अश्विनौ प्राणरूपेण उत्पन्नौ?