वराहपुराणम्

भगवता एवं उक्ते पद्मसम्भवो ब्रह्मा प्रपञ्चमिदं वचः प्रोवाच। तत्र तेजसा दीप्तमानो वह्निः, सर्वहोता हविराशी च, विराजमानः तिष्ठति। तं प्रति ब्रह्मा अग्निं सम्बोध्य उवाच— "श्रुणुष्व, हविराशिन्। त्वया हुतं हविर्देवानां मरुद्भिः सहितानां भाग्यं भविष्यति। ततः सम्यगुत्तमं पिण्डं सोमेन सह समर्प्यते। तदनन्तरं देवा सोमेन सहिताः, हे पृथिवि, तत्रतः निर्गच्छन्ति। अतः, हे पृथिवि, प्रथमं श्राद्धं अग्नये दातव्यं विधीयते। ततः कुशान् प्रक्षिप्य पिण्डदानं विधिना कार्यम्। पितामहाय च, रुद्रसम्भूतमध्यभागाय च, पिण्डाः समर्प्यन्ते। पुरुषाः विधिपूर्वकं मन्त्रैः सहितं श्राद्धकर्म कुर्वन्ति। द्विजातिभिः कृतं श्राद्धं केवलं मम मायया सिद्ध्यति। किंतु, नपुंसकाः, चित्रकाराः, धनपालनिन्दकाः, नर्तकाः, गायकाः, रंगजीविनः, राजसेवकाः, विक्रेतारः, क्रेतारः, विधिविहीनकर्मिणः, शूद्रवृत्तिजीविनः, दीक्षिताः, वराहवाहकः, द्विजवर्गे नापितः, चौराः, लेखकाः, वेतनवृत्तिप्रेष्ठाः, रंगकर्मीणश्च, सर्वशूद्राः, सर्वविक्रेतारश्च, दूरदेशगमिनः, तेन जीविकां कुर्वन्ति च— श्राद्धकाले एते सर्वे राजसं श्राद्धं प्राज्ञैः ज्ञायते। हे माधवि, पितृश्राद्धकाले एतान् न द्रष्टव्याः। तेषां पितरः षण्मासान् घोरं दुःखं अनुभवन्ति। अग्नौ हुतं दत्त्वा सूर्यं पश्येत्। गन्धं, पुष्पं, धूपं, अर्घ्यं, तिलयुतं जलं च सम्यक् दद्यात्। पुनः, हे सुन्दरी, सत्यं वच्मि शृणु। ये मृतभोज्यं न कदापि भुञ्जते, हे माधवि, द्विजातयः ये मृतभोज्यं भुञ्जते ते श्राद्धकर्मणि योग्याः। किंतु, यो मिथ्याचारः अवशिष्टं त्यजति, स निश्चयेन नरकं गच्छति। माघमासे द्वादश्यां घृतपाकं शाल्यन्नं दातव्यम्। आत्मशुद्ध्यर्थं कपिलां वत्सयुक्तां दातव्या। स्नात्वा मृदाभ्यक्ताङ्गः मन्त्रैः ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्। यत्नेन दम्पती श्राद्धे तृप्त्वा विसृजेत्। किंतु, मूर्खः ये अमावास्यायां दन्तकाष्ठं चर्वयति, रात्रौ अतीतायां सूर्ये उदिते, तदा केशच्छेदनं नखच्छेदनं च कार्यम्। तत्र शुद्धं सुविपाकं भोजनं सम्यक् निर्मातव्यम्। आगतान् सम्यक् पाद्यं शुद्धं दद्यात्। आसनानि स्थाप्य तान् आमन्त्रयेत्। ततः धूपं, दीपं, वस्त्रं, तिलयुतं जलं च दद्यात्। भस्मना मण्डलं कृत्वा, रेखादोषं अपाकरोति। एवं श्राद्धकर्मणः विधानं भगवता ब्रह्मणा च पृथिव्याः प्रति सम्यगुपदिष्टम्।