वराहपुराणम्

सौमेन तु ताः पितृगणाः, शोभनश्रोणि, देवैः कृतपाचनदोषेण क्लिश्यमानाः दृष्टाः। तान् दृष्ट्वा सौमः उवाच। तस्य वचनानन्तरं, तैः पितृभिः सौमाय इदं प्रोक्तम्—“शृणोतु भगवाञ्, वयम् वाक्यम् उक्तुम् इच्छामः।” तत्र श्राद्धकर्मणि नियुक्ताः पितरः पिण्डेन तृप्ताः अभवन्। सौमः पुनरुवाच—“समेत्य तत्र गच्छामः, यत्र उत्तमं स्यात्।” सौमस्य वचनेन प्रेरिताः पितरः तदा तत्र जग्मुः। तत्र दिव्यम् पितामहम् दृष्ट्वा ते शीघ्रं भूमौ प्रणेमुः। ते पितरः, देव, दुःखपाचनपीडिताः आसन्। यथा पच्यमानं वस्तु नश्यति, तथा एव, हे पितामह, वयं नश्यामः। तत्र ब्रह्मा योगिनां नाथं वचनम् अब्रवीत्—“एते पितरः सौमेन सह मम शरणम् आगताः।” ब्रह्मणः वचनेन प्रेरितः स परमार्थपरायणः परमेश्वरः तत्र योगवेदाङ्गसंयुक्तं प्रभुं दृष्टवान्। विष्णुना, ब्रह्मन्, एते विष्णुमायया निर्मिताः। मम पिता दिव्यः ब्रह्मा मम शरीरेण एव सृष्टः। मम पितामहः रुद्रदेवः अपि मम शरीरेण एव सृष्टः। ब्राह्मणानां हितार्थं विष्णुमायया एते सृष्टाः। यदि, ब्रह्मन्, एते सौमेन सह शरणम् आगताः, तर्हि शृणु, ब्रह्मन्, लोकपितामह, अहम् एतत् वक्ष्यामि। श्राद्धकाले प्रथमं भागं तस्मै दातव्यं, मानवेषु अपि। प्रभुणा एवम् उक्ते, पद्मयोनि ब्रह्मा उवाच। “दीप्तिमान् वह्निः, सर्वभक्षः हविर्भुज्, स एव प्रथमं ग्रहीतुं अर्हति।” तत्र ब्रह्मा अग्निम् उद्दिश्य अब्रवीत्—“शृणु, हविर्भुज्। यदा त्वं हविः भक्षयिष्यसि, तदा देवाः मरुद्भिः सह भुञ्जते।” ततः तदर्पितं पिण्डं सौमेन सह भक्ष्यते। ततः देवाः सौमेन सह निर्जग्मुः, हे पृथिवि। अतः, हे पृथिवि, प्रथमं श्राद्धं अग्नये दातव्यम्। अनन्तरं, कुशान् उपस्पृश्य, पिण्डाः दातव्याः। पितामहे, रुद्रसम्भवे मध्यभागे च, श्राद्धं विधिपूर्वकं मन्त्रैः पुरुषैः क्रियते। द्विजातिभिः कृतं श्राद्धं केवलं मम मायया सिद्ध्यति। नपुंसकाः, चित्रकाराः, धनपालद्वेषिणः, नर्तकाः, गायकाः, रंगजीविनः, राजसेवकाः, व्यापारीणः, विक्रेतारः, विधिविहीनकर्मिणः, शूद्रवृत्तिजीविनः, दीक्षिताः, वराहवाहकः, द्विजः नापितः, चौराः, लेखकाः, वेतनकृतपुरोहिताः, रंगकर्मीणः, सर्वे कर्मकाराः, च विविधवस्तुविक्रेतारः, दीर्घयात्रायाः जीविनः, तादृशकर्मजीविनः—एते सर्वे श्राद्धकाले रजसः (अशुद्धाः) इति मनीषिभिः ज्ञायन्ते।