भगवतः महातपसः वचनानुसारं, सर्वेषां देवानां सृष्ट्युपक्रमे, तेषां स्वरूपनियमनाय भगवान् एवमुवाच— “मया कृतार्थेन त्वया मम कः पृथक्भावः सम्भवति? तथापि, अद्य अहं प्रत्येकस्य द्वौ रूपौ ददामि। प्राणिनां विषयेषु निर्विकारभावे स्थित्वा, देवलोकस्य व्यवहारेषु साकाररूपे स्थीयताम्। युगान्ते शीघ्रं लयं प्रविश्यताम्। मया कदापि शरीराणि न निर्मातव्यानि; एवं च, अद्य वः रूपाणि नामानि च ददामि। अग्निः वैश्वानर इति विख्यातः स्यात्, अश्विनौ प्राणापानरूपौ भविष्यतः; गौरी च हिमगिरिसुता च तद्रूपेण स्थास्यतः। पृथिव्यादिसमूहः गजवक्त्र इति प्रसिद्धः स्यात्; अङ्गसङ्घाताः नानाविधभूतत्वं प्राप्स्यन्ति; अहङ्कारः स्कन्दरूपेण, कार्त्तिकेय इति विख्यातः भविष्यति। भानुः सूर्यरूपेण साकारनिराकारदृष्ट्या नेत्रत्वेन स्थितः; कामादिसमूहः मातृगणत्वेन पुनरपि भविष्यति। एष मायी देहः दुर्ग इति कथ्यते; कल्पान्ते स एव स्थितः भविष्यति। दश कन्यकाः च, एतानि रूपाणि वरुणस्यांशभूतानि। एष वायुः, एष धनदः, कल्पान्ते स्थितः; एष मनः विष्णुरित्यपि न सन्देहः। धर्मोऽपि यमत्वं गमिष्यति; महत्त्वं महादेवत्वं गमिष्यति। विषयाः पितृरूपेण निःसंशयं भविष्यन्ति; सोमः स्वयमेव सर्वामृतानां सखा स्यात्। एवं वेदान्तवेद्यः पुरुषः, नारायणस्वरूपः, निरूपितः; सर्वे देवाः स्वस्वस्थाने स्थिताः, देवोऽपि विश्राममगच्छत्। एवं, राजन्, वेदवेद्यस्य जनार्दनस्य सामर्थ्यं ते निरूपितम्। किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि?” ततः प्रजापालो मुनिं पप्रच्छ— “भो महर्षे, अग्निः कथं जातः? अश्विनौ, गौरी, गजपति, नागाः, गुहः वा कथं उत्पन्नाः? आदित्या, मातरः, दुर्गा, दिशः, धनदः, विष्णुः, धर्मः, परमेश्वरः च कथं जाताः? शम्भुः, पितरः, सोमः च कथं देहरूपिणः अभवन्? तेषां भोजनं किम्? नामानि कतानि? तिथिः का? केन दिने, केन पूजिताः, अक्लिष्टफलदा भवन्ति? एष रहस्यं सम्यक् आख्यातुमर्हसि।” महातपाः प्रत्युवाच— “योग्यं आत्मानं, नारायणस्वरूपं, सर्वज्ञं, लीलया स्थितं, तत्र किञ्चिद् रमणीयकाङ्क्षा सञ्जज्ञे। तदा महत्तत्त्वे क्षोभे जाते, अद्भुतः शब्दः उत्पन्नः। तस्मात्, जलस्य असन्तोषे क्षुभिते, विकारः अभवत्; विकारानन्तरं महाज्वलनः, कोटिज्वालासमन्तितः, गर्जनस्वरूपः, प्रज्वलमानः अग्निः उत्पन्नः। स तेजस्वी अपि विकारं प्राप; तस्मात् अग्नेः विकारेण तीक्ष्णः वायुः जातः; तस्मात् विकृतवायोः आकाशः अभवत्। स आकाशः शब्दरूपः, स च बलीयान् वायुः, स च अग्निः जलयुक्तः, परस्परं संयुक्ताः। जलं अग्निना शोषितम्, तीक्ष्णवायुनाऽपि चालयितम्, आकाशेन च पीडितम्; तदा मार्गः सञ्जातः। तत् सर्वं संघट्टनात् कठिनत्वं प्राप्तम्; सा पृथिवी सर्वेषां मध्ये परिपुष्टतमाभवत्। चतुर्णां संयोगेन, कठिनत्वेन, गुणवृद्ध्या च, सा पृथिवी पञ्चगुणा ज्ञायते; तानि च तस्यां स्थितानि। तदा स्थिरीकृत्य, ब्रह्माण्डमण्डलं जातम्; तत्र नारायणः चतुर्मूर्तिः चतुर्भुजः प्रादुरभवत्। स प्रजापतिरूपेण नानाप्राणिसृष्ट्यर्थं चिन्तयामास; परं सृष्ट्युपायं न प्रपेदे। तदा तस्यातिमहान् कोपः अभवत्; तस्मात् कोपात् सहस्रज्वालासंयुक्तः अग्निस्वरूपः प्रज्वलितः पुरुषः उत्पन्नः। स ब्रह्माणं दग्धुमिच्छन् स्थितः; ब्रह्मा तमुवाच— ‘देवपितृभ्यः हविर्नय।’ ततोऽग्निः हव्योवाहनः अभवत्। स तदा तृप्त्यर्थं ब्रह्माणमुपगम्य उवाच— ‘किं करवाणि? मां तृपय।’ ब्रह्मा प्रत्युवाच— ‘त्रिभिः उपायैः त्वं तृप्तिं प्राप्स्यसि।’ ‘यदा यज्ञदानात् तृप्तिः भवति, यदा त्वं अमृतानां हविः प्रापयसि, तदा त्वं दक्षिणाग्निः भवसि। यत्र यत्र त्रिषु लोकेषु अग्नौ हुतं भवति, तत्र त्वं देवानां कृते वहसि; अतः त्वं हव्योवाहनः इति प्रसिद्धः। गृहम् शरीरमिति स्मृतम्; त्वं तस्य अधिपः; अतः त्वं गार्हपत्यः भव। येन सर्वे नराः शुभमार्गे नीयन्ते, तस्मात् तव नाम वैश्वानरः इति निश्चितम्। धनं बलमिति स्मृतम्; द्रविणं च; तद् ददाति सः द्रविणोदा इति कथ्यते। त्वं शरीरं सूक्ष्मं च पालयसि; अतः तव नाम तनूनपात्। त्वं जातं च अजं च जानासि; अतः तव नाम जातवेदाः। आपः सर्वेषां सामान्याः, विशेषतः द्विजातीनां; ताः त्वां स्तुवन्ति, अतः नाराशंसः इति नाम। अगस् इति यत् नित्यं गुह्यं, मौनमयं, निश्चितस्वरूपं; त्वं सर्वगतः, अतः अग्निः इति नाम। ध्मा इति ध्वनिः, इध्मा इति समिध्; त्वं इध्मसमागमे आगच्छसि, अतः इध्म इति नाम। एतानि तव नामानि महायज्ञे; फलकामाः पुरुषाः एभिः त्वां पूजयन्ति, त्वां तर्पयन्ति च।’ एवं महातपाः विष्णोः माहात्म्यं सम्यग् आख्यातवान्; इदानीं, राजन्, तिथीनां माहात्म्यं शृणु।