वराहपुराणम्

तत्र तु न किञ्चन भोजनं लभ्यते स्म येन तृप्तिः प्राप्येत। तेषां वचः श्रुत्वा मेधातिथिः स्वगृहं ययौ। ततः स मेधातिथिः उक्तवान्—“ये ब्राह्मणाः कुण्डगोलकदोषरहिताः, तान् सर्वान् आमन्त्रयस्व।” तस्य वचनस्यैव क्षणेन चन्द्रशर्मा नाम पुरोहितः, पुण्यशीलान्, क्षमावन्तः, सुजातान्, सुसंस्कृतान्, निर्दोषांश्च ब्राह्मणान् समाहृत्य सम्यग् स्राद्धकर्म कृतवान्। स पिण्डदानं सावधानतया निर्वर्त्य, तान् ब्राह्मणान् तर्पितवान्। राजा तान् हृष्टान् पुष्टान् बलसम्पन्नांश्च दृष्ट्वा परमं हर्षमवाप। ते विनयसम्पन्ना ब्राह्मणाः स्नेहेन इदं वचनम् ऊचुः—“सर्वोत्कृष्टं धर्मकार्यं त्वया अस्माकं कृते साधयितव्यम्।” तयोः द्वयोः स्राद्धं यत् दत्तं, तत् पण्डितैः निष्फलं घोषितम्। तस्मात् दृढनिश्चयेन, विधिपूर्वकं गवां भोजनं दातव्यम्। अयोग्याय, नास्तिकाय, गुरुद्वेषिणे च न दातव्यम्। एवं उक्त्वा सर्वे पितरः स्वर्गं जग्मुः, हे सुन्दरी। स मेधातिथिः प्रमुदितचित्तः पितृभिः आज्ञप्तं सर्वं कृतवान्। स दुःखदुःस्वप्नादिभ्यः मोचयति—अत्र किञ्चन संशयो नास्ति। तस्मात्, हे पृथिवि, ब्राह्मणाय दानं दातव्यम्। निम्यादयः सर्वे अपि स्राद्धकर्म करिष्यन्ति, हे पृथिवि। एवं पिण्डप्रदाने उत्पत्तिवर्णनं नाम एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः श्रीवराहपुराणे दिव्यशास्त्रे। अथ स्राद्धपितृकर्मणां निर्णयवर्णनं प्रवक्ष्यामि—देवेषु, मनुष्येषु, तिर्यग्योनिषु, प्रेत्येषु, नरकेषु च। अयं लोकोऽपि स्वप्नवत्, स्वकर्मणा शुभाशुभेनैव स्वरूपं लभते। “भगवन्, के ते पितरः ये योगेन स्राद्धं भुञ्जते?” “कथं मासानुसारं पिण्डदानस्य संकल्पो विधीयते?”—एवं महदुत्सुकता मम, तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि। भगवान् वराहरूपधारी वसुधरां प्रत्युवाच—“शुभे, उत्तमवपुषि, धर्मनिष्ठे, त्वया उत्तमं पृष्टं। यथापृष्टं तव तत्त्वेन कथयामि। जनकः, पितामहः, प्रपितामहः च—एतेषां नक्षत्रसंबन्धं ज्ञात्वा, पितृपक्ष आगते श्रद्धया यः स्राद्धं करोति, स पण्डितः स्यात्। केचन द्विजातयः ब्रह्मयज्ञं कुर्वन्ति, केचन भूत्यज्ञेन जीविकां लभन्ते। पितृयज्ञस्य तु निर्णयं शृणु। सर्वे हि मय्येव स्थिताः—एष सत्यं वच्मि। अहं चोत्तराग्निः, दक्षिणाग्निश्चाहम्। अहं शुद्धिकरः, अग्निस्वरूपश्च। नैष्ठिकः, नित्यशुचिः, वैश्वदेवे नियोज्यः। स स्राद्धे तान् न भोजयेत्, दिव्यतीर्थेषु तु पूजयेत्। गृहस्थः सन्तुष्टः, क्षमावान्, जितेन्द्रियः, स एव श्रेष्ठः। वेदविद्, व्रतपरायणः, स्नानशुद्धः, सुपाकं भुञ्जानः। प्रथमं वह्नये, दिव्यतीर्थेषु च समर्प्य, स्राद्धं यथायोग्यं चतुर्वर्णानां प्रति सम्यक् कुर्यात्।” एवं श्रीवराहपुराणे पिण्डप्रदाने उत्पत्तिनिर्णयः, स्राद्धकर्मणां च तत्त्वमुपदिष्टम्।