वराहपुराणम्

स्वपुत्रान् भरतादीन् सप्तद्वीपेषु प्रतिष्ठाप्य, स्वयं प्रियव्रतः स राजा पुण्यं विशालं च देशं गतः, तत्र महत्तपः समास्थाय स्थितवान्। तस्य तपस्यति सर्वलोकपतौ, धर्मपरायणं द्रष्टुमिच्छन् नारदः तत्र समुपाजगाम। आकाशे सूर्यसङ्काशं नारदं दृष्ट्वा, राजा हर्षेणोत्थाय सस्मितः सुस्वागतमकरोत्। तस्मै सम्यगासनं पाद्यं च दत्त्वा, मधुराभिः स्वागतवाक्यैः सानुरागं संवादं चकार। तस्य संवादस्य समाप्तौ, प्रियव्रतः ब्रह्मविदं नारदं पप्रच्छ। प्रियव्रतः उवाच— "भगवन् नारद! कृतयुगे किंचित् अद्भुतं दृष्टं श्रुतं वा यदि, तद्वदस्व।" नारदः प्रत्युवाच— "राजन्, अहं किञ्चिदद्भुतं दृष्टवान्। श्वेतद्वीपं गतः, तत्र पद्मिनीं शोभितं सरः दृष्टवान्। तस्याः सरसः तीरे विशाललोचना कन्या काचिद्दृष्टा; तां दीर्घनेत्रां सुमधुरवदनां विस्मितः अपश्यम्। तां सुमधुरभाषिणीं कन्यां पप्रच्छम्— 'कोऽसि सुश्रोणि? किमिह स्थितासि? किं कर्तुमिच्छसि?' इति। सा मया पृष्टा, निरन्तरं मामपश्यत्, मौनमास्थाय स्मृतिमग्ना बभूव, यावत्परं ज्ञानमवाप्नुवम्। तदा वेदाः, शास्त्राणि, योगशिक्षा, वेदवेदाङ्गानि सर्वाणि मया विस्मृतानि। कन्यां दृष्ट्वैव सर्वमपहतं, विस्मयाविष्टः शोकेन च पीडितोऽभवम्। तां शरणं गतः, पश्यन् एव, तस्या देहे दिव्यो पुरुषः प्रादुरासीत्। तस्या हृदि अपरः, तस्य वक्षसि चान्यः— द्वादशादित्यतेजसा शोभमानः, रक्तलोचनः। एवं कन्यायाः शरीरे त्रीन् पुरुषान् दृष्ट्वा, क्षणेन केवलं सा कन्या शेषाभवत्, ते पुरुषा न दृष्यन्ते स्म। तदा तां देवीं पप्रच्छम्— 'मम वेदाः कथं नष्टाः? कारणं ब्रूहि।' सा कन्या उवाच— 'अहं सर्ववेदमाता सावित्री नाम्ना विख्याता। त्वं मां नाभिज्ञाय, तव वेदाः मया हृताः।' एवं उक्त्वा, अहं तपःसम्पन्नः विस्मितः च तां पुनः पप्रच्छम्— 'एते पुरुषाः के?' कन्या उवाच— 'मम देहे यः शोभनलोचनः सर्वाङ्गसमन्वितः, स एव नारायणः ऋग्वेदरूपः; अग्निरूपेण जपेन पापं दहति। तस्य हृदि यं दृष्टवान्, स महाबलः ब्रह्मा यजुर्वेदस्वरूपः। तस्य वक्षसि स्थितः शुद्धः तेजस्वी च यः, स रुद्रः सामवेदरूपः; स सूर्यवत् शीघ्रं पापं नाशयति। एते त्रयो वेदाः त्रयो देवाः स्मृताः, अकाराद्याक्षराणि यज्ञक्रियाश्चैव। एतत्सर्वं संक्षेपेणोक्तं, वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञतां च गृहाण। अस्मिन्वेदसरसि स्नानं कुरु; तत्र स्नानेन पूर्वजन्मस्मृतिं लप्स्यसे।' एवमुक्त्वा सा कन्या तत्रैवान्तर्धानमगमत्। अहं तत्र स्नात्वा, त्वां द्रष्टुमिहागतः।" एवमाकर्ण्य प्रियव्रतः उवाच— "भगवन्, मम पूर्वजन्मकथामाख्याहि। महदुत्सुकः अस्मि।" नारदः प्रत्युवाच— "राजन्, वेदसरसि स्नात्वा सावित्र्याः वचनं श्रुत्वा, सहस्राणि पूर्वजानि स्मृतानि मे। शृणु मम पूर्वजन्मकथाम्। अवन्ती नाम नगरी, तत्राहं पूर्वं सारस्वतः नाम ब्राह्मणः आसम्, वेदवेदाङ्गपारगः। बहुभृत्यसमन्वितः, बहुधान्यसमृद्धः च, कृतयुगे तत्र वासं कृतवान्, परमबुद्ध्या युक्तः। एकदा, एकान्ते चिन्तयन्— 'किं करिष्यामि?' इति, सर्वमात्मीयं पुत्रेभ्यः दत्त्वा, तपश्चिन्तया सरस्वततीर्थं शीघ्रं गत्वा, केशवं कर्मणा पूजयित्वा, पितृभ्यः श्राद्धं, देवतानां च यज्ञं, भूतेभ्यश्च बलिं कृत्वा, तपोऽनुष्ठानाय सरस्वततीर्थं ययौ। तत्र पुष्करे प्राचीनं पुण्यं विष्णुं भक्त्या नारायणमन्त्रेण पूजयामास। परं ब्रह्मणो मार्गप्रदं स्तोत्रं जपन्, स भगवान् प्रसन्नः साक्षात् प्रादुरासीत्। प्रियव्रतः पप्रच्छ— 'किं तत्परं ब्रह्मस्तोत्रं? श्रोतुमिच्छामि।' नारदः उवाच— 'सर्वदा तं परं नित्यं मरणातीतं प्रपद्ये, अनन्तवीर्यं सनातनं पुरुषं प्रपद्ये। हरिं प्रपद्ये, प्राचीनं, अप्रतिमं, परात्परं, उग्रतेजसं, गंभीरधियामुत्तमं। नारायणं परात्परं, शुद्धस्थानं, विस्तीर्णं, प्राचीनं पुरुषं हृदये शुद्धेन भावेन स्तौमि। यः जगत्सु शून्ये सृष्ट्वा स्थितः, सः शुद्धः प्राचीनो नारायणः मे शरणम्। विष्णुं परं, अनन्तरूपं, प्राचीनं, धैर्यसम्पन्नं, शान्तिप्रियं, भूमिपतिं, शुभं, महातेजसं सदा स्तौमि। सहस्रशिरसं, अनन्तपादं, बहुबाहुं, चन्द्रसूर्यनेत्रं, क्षेत्रज्ञं, क्षराक्षरं, क्षीराब्धिशायिनं, अमृतं परं नारायणं स्तौमि।" एवं नारदेन प्रियव्रतस्य प्रश्नानुसारेण अद्भुतं सावित्र्याः रहस्यं, वेदत्रयस्य स्वरूपं, तस्य स्वस्य पूर्वजन्मकथा च सम्यगाख्यायिता।