तत्र तस्मिन्नेवाश्रमे गृहस्थैः द्विजर्षिभिः चतुर्दिशं यज्ञधूमः समन्तात् समुत्थितः, यथा सिंहः दुष्टगजं विदारयन् तिष्ठति, तथा तत्र श्रेष्ठाः याज्ञिकाः तीक्ष्णदंष्ट्राः शोभायमानकुचेलाः अभवन्। एवं स राजा तस्य महर्षेः आश्रमस्य नानाविधं वैभवं निरीक्ष्य प्रविवेश। प्रविष्टः स महान् तपस्विनं तेजसा दीप्तिमन्तं धर्मिणां श्रेष्ठं शुक्लपुष्करासने स्थितं सवितृवद् विराजमानं ब्रह्मविदां अग्रगण्यम् अपश्यत्। मृगाणां मध्ये विजयी राजा तं महर्षिं दृष्ट्वा तस्य सान्निध्येन मनः स्वकार्यं विस्मृत्य धर्मे निवेशितवान्। स महर्षिः पापरहितं प्रजापालकं राजानं दृष्ट्वा विधिवत् अर्घ्यपाद्यादिभिः सत्कारं कृतवान्। उपविष्टः स राजा तमृषिं प्रणम्य पृथिव्याः परमं प्रश्नं पप्रच्छ। ‘‘भगवन्, यः संनियतव्रतः प्रसिद्धः, संसारदुःखेन पीड्यमानाः ये जनाः तं संसारसागरं तर्तुमिच्छन्ति, तैः किमाचरणीयम्? तद् मे ब्रूहि, यः त्वां श्रद्धया समुपागतः।’’ तदा महर्षिः उवाच—‘‘ये संसारसागरे निमग्नाः, तेषां पूजादानहोमयज्ञध्यानैः दृढनौः कर्तव्या, तां मुक्तिपाशैः निबध्य, प्राणबलरज्जुभिः बद्ध्वा, त्रैलोक्यनाथं नौरूपेण कुरु। हे राजन्, यः भक्त्या नारायणं यमहरं देवानां नाथं पूजयति, स दुःखमुक्तः स्यान् विष्णोः परमं शोकहीनं अक्षरं पदं प्राप्नोति।’’ राजा उवाच—‘‘भगवन्, सर्वधर्मवित्, मोक्षकामिभिः सनातनः विष्णुः कथं पूजनीयः? तत्त्वेन मे कथय।’’ महर्षिः उवाच—‘‘शृणु राजन्, पुरुषैः स्त्रीभिश्च विष्णुः कथं तुष्ट्यति, योगिनां नाथो हरिः कथं प्रीयते। सर्वे देवाः पितरश्च ब्रह्मा चाण्डस्थाश्च विष्णोः एव सम्भूताः, इति श्रुतिर्वदति। अग्निरश्विनौ गौरी गजाननः सर्पाः कार्त्तिकेयः सूर्यः मातरश्च दुर्गा च अपि। दिशः कुबेरो विष्णुः यमः रुद्रः चन्द्रः पितरश्च, एते सर्वे जगन्नाथात् मुख्यतः उत्पन्नाः। हिरण्यगर्भस्य शरीरे सर्वे उत्पन्नाः, किन्तु स्वस्वाभिमानेन सर्वत्र व्यपेत्य तस्थुः। तत्र देवानां सभायां महाः शब्दः समुद्रनिनादोपमः समजायत—‘‘अहमेव योग्यः, अहमेव पूज्यः’’ इति। तेषां विवादे, हे राजन्, अग्निः प्रादुरभवत्—‘‘मां यजत, मां ध्यायत’’ इति तान् उवाच। ‘‘विना मया प्रजापतेः शरीरं नष्टं स्यात्, अहमेव महान् अस्मि’’ इति प्रोक्त्वा अग्निः शरीरात् निर्गत्य यत्रकुत्रापि गतवान्। तथापि तस्य गच्छतः शरीरं न नष्टम्। ततः अश्विनौ प्राणरूपिणौ तत्र स्थितौ—‘‘आवां प्रमुखौ पूज्यौ’’ इति उक्त्वा शरीरं त्यक्त्वा अन्यत्र गतौ। तथापि क्षेत्री तत्र स्थितः। ततः गौरी उवाच—‘‘मम प्रमुख्यम् अस्ति’’ इति। तदुक्त्वा सा शुभा शरीरात् निर्गता। तस्याः विना अपि तत्र वाक्देव्यो विभागं कृत्वा तस्थुः। तदा गजाननः आकाशाख्यः तत्र अब्रवीत्—‘‘मया विना किञ्चित् शरीरस्य दूरस्थं न अस्ति’’ इति। सः अपि किञ्चित्कालं स्थित्वा शरीरं त्यक्त्वा निर्गतः। तथापि तस्य विना अपि शरीरं न विनष्टम्। ततः शरीरं विवररहितं दृष्ट्वा, सर्वे शरीरधर्माः ऊचुः—‘‘विना अस्माभिः शरीरस्य स्थितिः न अस्ति’’ इति। एवं सर्वे शरीरधर्माः अपि निर्गत्य गताः। तथापि क्षेत्रे पुरुषः स्थितः। तं दृष्ट्वा स्कन्दः अहंकाराख्यः उवाच—‘‘मया विना शरीरस्य उत्पत्तिः अपि न स्यात्’’ इति। सः अपि शरीरं त्यक्त्वा स्थितः। तस्य गच्छतः क्षेत्रं मुक्तवत् बभूव। तद् दृष्ट्वा भानुः आदित्यः कोपं चकार—‘‘मया विना क्षेत्रं क्षणमपि न स्यात्’’ इति। सः अपि निर्गत्य शरीरं नाशयामास, न च शरीरं नष्टम्। ततः कामादयः मातृगणः उत्पन्नाः—‘‘मया विना शरीरस्य नास्तित्वम्’’ इति उक्त्वा ते अपि निर्गत्य शरीरं न नष्टम्। ततः माया कोपेन उवाच, या दुर्गा कथ्यते—‘‘मया विना अस्य नास्तित्वम्’’ इति उक्त्वा सा अपि तत्रैव लीनाभवत्। ततः दिशः आगत्य वचनं ऊचुः—‘‘विना अस्माभिः निःसंशयं न किञ्चित् कार्यम्’’ इति। चतस्रः दिशः आगत्य क्षणेन निर्ययुः। ततः धनपति, वायुश्च—‘‘मम निर्गमने शरीरस्य किं स्यात्?’’ इति उक्त्वा शिरसः अभावं कृतवान्। विष्णुः मनो रूपेण उवाच—‘‘मया विना शरीरं क्षणमपि न स्यात्’’ इति उक्त्वा सः अपि तत्रैव लीनः। ततः धर्मः उवाच—‘‘मया सर्वं रक्षितम्, मम निर्गमने किं स्यात्?’’ इति उक्त्वा धर्मः अपि निर्गतः, शरीरं तु न विनष्टम्। ततः महादेवः अव्यक्तः प्रजापतिः उवाच—‘‘मया विना महत् नामकं शरीरं न स्यात्’’ इति। शम्भुः अपि निर्गम्य शरीरं न नष्टम्। तं दृष्ट्वा पितरः मातरश्च ऊचुः—‘‘यावत् अस्माभिः तत्र वासः कृतः, शरीरं शनैः शनैः नष्टम्।’’ इति उक्त्वा ते अपि शरीरं त्यक्त्वा लीनाः। अग्निः प्राणः, अपानः, आकाशः, पंचमहाभूतानि, क्षेत्रं, अहंकारः, सूर्यः, कामादयः, दारु, वायुः, विष्णुः, धर्मः, शम्भुः, विषयाणि च—एवमेतत् मया एव। एवं स महर्षिः राज्ञे सर्वं धर्म्यं रहस्यं च क्रमशः निवेद्य, विष्णोः परं माहात्म्यं प्रतिपादितवान्।