श्रीवराह उवाच— भूतधारिणि, सुप्रभस्य उत्पत्तिं शृणु, यः रत्नसम्भवो महान् बुद्धिमान् राजा अभवत्। कृतयुगे आदौ त्रैलोक्यविख्यातबलः श्रुतकीर्तिर् नाम बभूव महाबाहुः राजा। तस्य सुप्रभः रत्नसम्भवः पुत्रो जातः, स च बलवान् श्रुतकीर्तिः प्रजापाल इति प्रसिद्धः। कदाचित् स राजा मृगयार्थं वनं गतः, तत्र स महर्षेः पुण्याश्रमं ददर्श। तस्मिन्नाश्रमे महातपाः नाम ऋषिः परं धर्मं समनुष्ठाय, कठोरं तपः कुर्वन्, उपवासपरः, सनातनं ब्रह्म जपन् स्थितः। तत्र स प्रजापालो महात्मा प्रवेशाय मतिं कृत्वा महर्षेः आश्रमं विवेश। तस्मिन्नुत्तमे आश्रमे पृथिव्यां जातविविधतरुविटपैः, सुपन्थाः सुसंस्कृताः, लतागृहाणि शशांकप्रभया शोभमानानि, मधुकरीन्द्राः स्वच्छन्दं विहरन्ति। तत्र दिव्याः कन्याः कोमलारुणपद्मनखाङ्गुलिभिः, भूमिं परित्यज्य, वृक्षछायायां पंक्तिशः विचरन्त्यः, इन्द्रशत्रोः सौन्दर्यं अपि अतिक्रम्य शोभन्ते। निकटे विविधवर्णपक्षिणः प्रमोदिता मदोनमत् षड्गुणयुताः च विहरन्ति, पुष्पितशाखाः विविधानि रूपाणि धारयन्त्यः, परस्परं संयुक्ताः। कदम्बनिपार्जुनशालविटपिगृहेषु, मधुरस्वरवद्भिः पक्षिभिः पूरितेषु, साधुप्रियेषु, अशान्तेषु, धर्मनिष्ठेषु च, शोभा आसीत्। तत्र सर्वतः गृहस्थैः द्विजातिभिः च सम्यगुपास्यमानानां हविर्धूमाः समुत्थिता, यथा सिंहः दुष्टगजं विदारयति, एवं श्रेष्ठाः द्विजाः दीप्तदंष्ट्रमानेन्द्राः इव। एवं स राजा तस्य आश्रमस्य विविधशोभां निरीक्ष्य प्रविवेश; प्रविश्य च महातपसं महर्षिं ददर्श, यः महातेजाः, पुण्यात्मनां श्रेष्ठः, पीठे शुक्लपटे स्थितः, सूर्यवत् दीप्तिमान्, ब्रह्मविदां अग्रण्यः। मृगाणां मध्ये विजयीं राजानं दृष्ट्वा, तस्य मनः ऋषेः सान्निध्यात् पूर्वसंकल्पं विस्मृत्य, धर्मे च मनः न्यवेशयत्। स ऋषिः, निष्पापं प्रजापालकं दृष्ट्वा, अतिथिसत्कारं कृत्वा, आसनं जलं चार्पयत्। उपविष्टः स राजा महर्षिं प्रणम्य, पृथिव्याः सम्बन्धि दुष्करं प्रश्नं पप्रच्छ। "भगवन्, विख्यातव्रत, संसारदुःखपीडितानां तितीर्षवां किम् कर्तव्यम्? कृपया शंसतु।" महातपाः उवाच— "येषां संसारसागरे निमग्नानां, पूजादानहविर्होमध्यानैः दृढनौः निर्मातव्यः; तं मुक्तिपाशैः बद्ध्वा, प्राणबन्धनैः संयोज्य, त्रैलोक्यनाथं नौरूपेण कुरु।" "राजेन्द्र, यः भक्त्या नारायणं पूजयति, नमति च, नरकान्तकं देवेश्वरं, स दुःखात् विमुक्तः स्यात्, विष्णोः परमं शाश्वतं दुःखरहितं पदं प्राप्नोति।" राजा उवाच— "भगवन्, सर्वधर्मवित्, कथं नित्यो विष्णुः मोक्षकामैः पूज्यते? तत्त्वेन शंसतु।" महातपाः उवाच— "राजन्, शृणु, कथं विष्णुः तुष्यति—हरिः योगिनां नाथः, स्त्रीपुंसोः च। सर्वे देवाः पितरः ब्रह्मा च, अण्डस्थाश्च, विष्णोः एव सम्भवः—एषा वेदवाणी। अग्निः अश्विनौ गौरी गजाननः सर्पाः कार्त्तिकेयः सूर्यः मातरः दुर्गा च—दिग्पतिः कुबेरः विष्णुः यमः रुद्रः चन्द्रः पितरः च—सर्वे जगन्नाथात् जाताः। सर्वे हि हिरण्यगर्भदेहात् उत्पन्नाः, स्वस्वगौरवेण सर्वदिक् प्रस्थिताः। तेषु, देवसंघे, समुद्रगर्जितसदृशः महान् शब्दः अभवत्—'अहमेव योग्यः, अहमेव पूज्यः।' तत्र कलहसमये, अग्निः उत्थाय, 'मां यजत, मां ध्यायत' इति उक्त्वा, 'विना मया एषः प्रजापतेः देहः न स्थास्यति, अहम् एव महान्' इति। एवं उक्त्वा अग्निः देहं परित्यज्य जगाम; तथापि तस्य गमनेऽपि देहः न विनश्यति। ततो अश्विनौ प्राणरूपिणौ, देहे स्थित्वा, 'आवां श्रेष्ठौ पूज्यौ' इति उक्त्वा, तौ अपि देहं त्यक्त्वा अन्यत्र गतौ; तथापि देहः क्षेत्रज्ञेन धृतः। अनन्तरं गौरी अवदत्—'मम प्रधानता' इति, ततः सा शुभा क्षेत्रात् निर्गता। तस्याः विना अपि क्षेत्रं वाग्देव्यः पालयन्ति। ततः गणपतिः, आकाश इति प्रसिद्धः, अवदत्—'मया विना देहस्य किञ्चित् न दूरं भवति' इति, सः अपि कालान्तरेण देहं परित्यज्य गतः। अपि च, तस्य वियोगेऽपि देहः न विनश्यति; आकाशतत्त्वाभावेऽपि न क्षीयते। तदा सर्वे देहधातवः क्षेत्रस्य विवररहितत्वं दृष्ट्वा, 'विना अस्माभिः देहधारणं न सम्भवति' इति उक्त्वा, सर्वे अपि तत्रत्याजुः। तथापि तेषां गमने अपि क्षेत्रं पुरुषेण पालितम्। तं दृष्ट्वा स्कन्दः अहंकाररूपः अवदत्—'मया विना देहोत्पत्तिः अपि न स्यात्' इति, एवं उक्त्वा सः अपि देहं त्यक्त्वा स्थितः। तस्य गमने, क्षेत्रं मुक्तवत् अभवत्। तद् दृष्ट्वा भानुः आदित्यः कोपयुक्तः अभवत्—'मया विना क्षेत्रं क्षणमपि कथं तिष्ठति?' इति उक्त्वा, सः अपि निर्गतः, तथापि देहः न विनश्यति।