एकदा तस्मिन् पुण्यस्थले, यः सदा एकाकी स्थितः, सः पुण्यतीर्थः तटेन संवृत इव दृश्यते स्म। तत्र कश्चन प्राणी कम्पमानः, शुष्कलोचनः, कृशः, पीनपृष्ठः च आसीत्। तस्य वाक् न श्रूयते स्म, यथा काकस्य शिशोः क्रन्दनं स्यात्। तं दृष्ट्वा ब्राह्मणः उवाच— "त्वं यथास्थानं न यासि, अल्पप्रयत्नेन इह आगतः। अद्य मम प्रतिदिनं पुण्यकर्म अस्मिन्नेव तीर्थे नष्टम्, अहर्निशं। त्वां दृष्ट्वा अस्य रूपस्य, मम कृत्यं त्वयि एव गतम्।" तदा सः प्राणी अवदत्— "यः कश्चित् पुनः निश्चिते तीर्थे श्राद्धकर्म करोति, तिलोदकं च ददाति, तेन तृप्ताः पितरः तिलैः तुष्टाः सन्तः स्वपुत्रैः स्वर्गं यान्ति। जातिसङ्करदोषात् नरकं यान्ति। मम तु न गम्यं न मार्गः अस्ति; अहं त्रिविधदुःखेन पीडितः। ये बलवन्तः, ते स्वर्गं प्राप्तवन्तः; निर्बलस्य कः मार्गः? पुत्रैः स्वधा-सम्पूजिताः, ते परमं पदं यान्ति। त्वं तान् दिव्यदृष्ट्या स्वर्गस्थितान् दृष्टवान्, त्रिकालज्ञ।" ब्राह्मणः अपृच्छत्— "ये शूद्रेषु श्राद्धं कुर्वन्ति, प्रतिलिङ्गजन्म वा स्यात्, तेषां का गति:?" तदा सः प्राणी तस्य कारणं विवेचयामास। "प्रिय, तवापि वंशः नियतेन प्रकारेण नास्ति। सर्वं मे कथय, यदि सत्यं वचनं मम, तर्हि करिष्यामि।" अथ सः प्राणी अवदत्— "ये मम शरीरे कृशा मशका: सन्ति, अहं तेषां सूत्रमन्त्रः, सूत्रमयः पूर्वम्। राज्ञ्यै सन्देशदाने नित्यं या दासी प्रभावती, अस्याः एव वंशः अस्माकं सूत्रम्। श्राद्धार्थं वयं केवलं एतेन काले स्थास्यामः, ततः सागरं गमिष्यामः।" एवम् उक्त्वा, तं श्रुत्वा त्रिकालदर्शी ब्राह्मणः मोहेन आविष्टः पप्रच्छ— "किं नियमः अत्र, येन यूयं पुत्रैः सह वर्तध्वे?" सः प्राणी अवदत्— "पूर्वकर्मफलात् यः यः अधोगतिं प्राप्नोति, तत्र श्राद्धदानं, अन्नं, जलं, दानं, नित्यं नैमित्तिकं च, यः कश्चन अस्माकं वंशे हस्तमात्रं जलं दद्यात्, स एव विशेषतः पुण्यस्थले तिलयुक्तं जलं दद्यात्।" "दर्भग्रहणपूर्वकं, त्रिगोत्राणि पितृणां नामानि च उच्चरित्वा, एकं हस्तं प्रथमं, द्वौ ततो, त्रयः तर्पणार्थं स्मरन्ति। अन्ते 'तृप्यन्तु' इति मन्त्रेण सह विधानमन्त्रं पठेत्। पूर्वं पित्रे दद्यात्, ततः मातरं सम्यक् पूजयेत्। एवं मातामहे, गोत्रपितामहे, पितामहे च। 'मधुवाताः' इति ऋचं पूर्ववत् क्रमशः पठेत्। एवं मातृपक्षेऽपि पूर्ववत् क्रमः कार्यः।" "गोत्रं उच्चरित्वा, 'ये सूर्यविना भुञ्जते, तान् वयं नाशयामः' इति वदेत्। गोत्राय, मातरं, प्रातर्मातरं, देव्या च, आसीनकर्मणि, अर्घ्यपात्रनिश्चये, पिण्डदानकर्मणि, प्रक्षालनकर्मणि च, गोत्राय, प्रातर्मातरं, देव्या च, विधानकर्मसु। प्रथमं आशीर्वादं वदेत्, येन यद् दत्तं तद् अक्षयं भवति।" एवं सः ब्राह्मणः तस्य प्राणिनः दुःखं, तिलश्राद्धस्य महत्त्वं, तर्पणकर्मणः विधानं च श्रुत्वा, श्रद्धया तदनुसारं कृतवान्।