श्रीवराह उवाच— श्रृणु भूमेि, यत् पुरा ध्रुवतीर्थे अभवत्। अस्मिन् नगरे कश्चित् राजा आसीत्, धर्मात्मा सत्यव्रतः च। तस्य द्विशत् पत्न्यः आसन्, सर्वाः कुलीनाः, सदाचारयुक्ताः, समवयस्काः च। तासां मध्ये चन्द्रप्रभा नाम पत्नी वीर्यवती आसीत्, या वीरपुत्राणां जननी। तस्याः सहचर्यः तु पत्नीनां धर्माचरणे न्यूनाः आसन्। हे शुभे! ताः सर्वाः स्वदोषेण नरकं पतिताः। कदाचित् तत्र महात्मा कश्चन जीवः अप्यतः पतितः। ताः तमिस्रवर्णाः, मक्षिकासदृशाकृतयः, तत्र विचरन्ति। तस्मिन्नेव काले, मोहवशात् न किञ्चित् व्रतम्, न जपः अपि कृतः। चतुर्थभागः दिनस्य अवशिष्टः आसीत्। अन्ये अपि पूर्वदिशः पश्चिमदिशः दक्षिणदिशः च आगच्छन्। ये तु तत्र सन्तः हृष्टाः तृप्ताः पुष्टदेहाः सन्तः, गृहीत्वा गच्छन्ति स्वर्गलोकम्। वस्त्राभरणैः भूषिताः, दृढदेहाः प्रमुदिताः, समूहशः प्रयान्ति। अन्ये यथागतं प्रयान्ति, पुनः पुनः प्रतियान्ति। ते मिलित्वा प्रयान्ति आगच्छन्ति च, हर्षेण शुभं वाञ्छन्तः। केचित् कृशदेहाः शुष्कपिण्डराः सन्तः, उत्तमपलङ्कैः मानिताः प्रयान्ति। महोत्सवमिव तद् दृष्ट्वा स ऋषिः विस्मयेन उत्थितः। एकान्ते स्थितं तीर्थं तटाकृतिं प्राप्तम् इव बभूव। स ऋषिः कम्पमानः, शुष्कनयनः, कृशपृष्ठः आसीत्। तस्य वाक् न श्रूयते, बालपक्षिणः क्रन्दनं यथा। तस्मै उच्यते—त्वं न यथोचितं स्थानं गच्छसि, अयत्नेन अत्र आगतः। अद्य मम नित्यकर्म तीर्थे नष्टम्, अहर्निशम्। त्वां दृष्ट्वा अस्य रूपस्य, मम विधिः त्वयि गतः। स जीवः उवाच— यः कश्चन पुनः नियततीर्थे श्राद्धं करोति, तिलोदकेन पितॄन् तर्पयति— तेन तिलैः तुष्टाः पितरः स्वर्गं यान्ति पुत्रैः। जातिसङ्करदोषात् नरकं गच्छति। मम न मार्गः, न गमनं; अहं त्रिविधदुःखपीडितः। ये शक्तिसम्पन्नाः स्वर्गं गताः; निर्बलानां कः मार्गः? ये पुत्रैः स्वधया तर्पिताः, ते परमं पदं यान्ति। त्वं दिव्यदृष्ट्या त्रिकालज्ञः, तान् स्वर्गगतान् दृष्टवान्। ये शूद्राणां मध्ये श्राद्धं कुर्वन्ति, प्रतिलोम-अनुलोमजाः सन्ति वा— एवं ब्राह्मणेन पृष्टः, स कारणं वक्ति स्म। हे प्रिय, तवापि वंशः न भाग्येन व्यवस्थितः। सर्वं वद, यथासत्यं करिष्यामि। ये मम शरीरे कृशमक्षिकाः सन्ति— अहं तेषां सूत्रमन्त्रः, पूर्वं तेषां सूत्रमयः आसीत्। रानीं प्रति सन्देशदायिनी या दासी, सा प्रभावती नित्यं अस्ति। एवं तत्र श्रीमथुरायाम् एवं धर्मगाथा प्रवृत्ता। न संशयः—संख्ययोगाभ्यां विना अपि मोक्षः लभ्यते। न संशयः—मथुरायां प्राणत्यागेन स एव मोक्षः सुलभः; न किञ्चन तीर्थं मथुरायाः सदृशम्, न च केशवात् परो देवः। एवमेतत् श्रीमथुरामाहात्म्ये महान्प्रायश्चित्तमाहात्म्याख्ये एकोनशीत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।