इन्द्रः स्वबलैः सहितः प्रमुदितमित्रैः सुरेश्वरः स महानन्देन गाः पुनः प्राप्तवान्। तदा स भगवान् सहस्रशः विविधयज्ञान् अकरोत्, तेषां यजनानां प्रभावेण तस्य बलं समभिवृद्धम्। बलवत्तरः स इन्द्रः देवसेनां संबोध्य आज्ञापयत्—"शिग्रं देवाः, दानवानां वधाय सज्जीकुरुध्वम्।" इन्द्रेणैवमुक्ताः सर्वे देवाः तुर्यं शस्त्राणि गृह्य, दानवानां नाशाय समागताः। ते सर्वे शीघ्रं संग्राम्य दानवसेनां विजित्य, असुरान् पराजित्य, शेषाः भीतविमूढा अपि सागरजलमाविशन्। ततः सुरपतिः लोकपालैः सहितः स्वर्गं जगाम, यथापूर्वं दिव्यः स इन्द्रः स्वराज्यं पुनः भुक्तवान्। एवं यः कश्चन नित्यं सम्यगेतदाख्यानं शृणोति, स गवामेधस्य फलं प्राप्नोति, हे नर। यश्च राजा स्वं राज्यं हृतं प्राप्नोति, स चेदेतदेकचित्तेन शृणोति, तदा इन्द्रवत् स्वं राज्यं पुनरवाप्नोति। अथ पृथिव्युवाच—"भगवन्, ये पुण्यात्मानः तदा रत्नसम्भवाः जाताः, तेषां भगवत् कं वरं त्रेतायां दत्तवान्? के ते राजानः भविष्यन्ति, कथं वा ते समुत्पत्स्यन्ति? किं कर्म कृतवन्तः? पृथक् पृथक् नामानि च कथय।" श्रीवराह उवाच—"भूतधात्रि, शृणु, सुप्रभस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि, यः रत्नसम्भवः महात्मा राजा अभूत्। आदौ कृतयुगे महाबाहुः श्रुतकीर्तिः नाम राजा बभूव, त्रिषु लोकेषु यशसा प्रसिद्धः। पृथिवि, सुप्रभः रत्नसम्भवः तस्य पुत्रः अभवत्; स बलवान् श्रुतकीर्तिः प्रजापाल इति ख्यातः। एकदा स राजा मृगयां वनं गतः, तत्र मुनिवर्यस्य आश्रमं दृष्टवान्। तत्र महातपाः नाम ऋषिः आसीत्, परं धर्मं चरन्, घोरं तपः कुर्वन्, उपवासेन च नित्यं ब्रह्म जपन्। तत्र सुदृढनिश्चयः राजा प्रजापालः तं महात्मानं मुनिं द्रष्टुं प्रविवेश। तस्मिन् श्रेष्ठे आश्रमे, पृथिव्या उत्पन्नैः नानाविधैः वृक्षैः शोभिते, सुपथैः, लता-गृहैश्च चन्द्रप्रभाभिः, विहगैः मधुकरैश्च निर्मलैः रमणीयैः, स राजा प्रविष्टः। तत्र देवकन्याः कोमलरक्तपद्मसदृशैः अङ्गुलिनखैः, भूमिं विहाय, वृक्षच्छायायाम् अनुक्रमेण विचरन्त्यः, इन्द्रवज्रिनः अपि शोभां अतिक्रमन्त्यः दृष्टाः। समीपे नानापक्षिणः प्रमोदिताः, मदोन्मत्तषट्पदाश्च, पुष्पितशाखाः विविधाकाराः संयुताः आसन्। कदम्ब-नीप-अर्जुन-शाल-गृहाणि मधुरस्वरपक्षिभिः पूर्णानि, साधुजनप्रियाणि, निर्विघ्नानि, धर्मनिष्ठानि च। तत्र सर्वतः गृहस्थैः द्विजैश्च वह्निसंस्कृतधूमः उदितः, ये धर्मद्रोहिणं गजं सिंह इव विदारयन्ति, तद्वत् श्रेष्ठाः तत्र, तीक्ष्णदंष्ट्राः, शोभमानमूर्धजाः। एवं राजा आश्रमस्य विविधवृत्तान्तान् निरीक्ष्य, प्रविश्य, तपसा दीप्तिमन्तं धर्मिष्ठं मुनिं रत्नासनस्थं, सूर्यसमप्रभं, ब्रह्मविदां श्रेष्ठं दृष्टवान्। मृगयूथपतिं विजितवन्तं राजानं दृष्ट्वा, मुनिसंनिकर्षे तस्य चित्तं पूर्वनिश्चयं विस्मृतम्, किन्तु मुनिं प्राप्त्वा धर्मे चित्तं न्यवेशयत्। स मुनिः, पापरहितं प्रजापालकं दृष्ट्वा, तत्रागतस्य राज्ञः अर्घ्यपाद्यादिकं सत्कारं चकार। ततोऽसौ राजा उपवेश्य, मुनिं प्रणम्य, पृथिव्याः सम्बन्धिनं कठिनतमं प्रश्नं पप्रच्छ। "भगवन्, सुप्रसिद्धव्रत, संसारदुःखेन पीडिताः ये जनाः तं दुःखसागरं तर्तुमिच्छन्ति, तैः किमाचरणीयम्? तद् मम कथय।" महातपाः उवाच—"यः संसारसागरे निमज्जति, तेन दृढनौः कर्तव्या—पूजया, दानैः, हविभिः, नानायज्ञैः, ध्यानैः च; तां मोक्षखिलकैः दृढीकुर्यात्, प्राणायामरज्जुभिः बन्धयेत्। हे राजन्, त्रैलोक्यनाथं नौरूपेण कुरु।" "यः भक्त्या नारायणं, नरकान्तकं, सुरेश्वरं, पूजयति, प्रणमति च, स दुःखरहितः स्यात्, विष्णोः परमं पदं प्राप्नोति, यत् दुःखरहितं चाक्षरं।" राजा उवाच—"भगवन्, सर्वधर्मवित्, कथं सनातनः विष्णुः मोक्षकामैः पूजनीयः? तत्त्वेन मे कथय।" महातपाः उवाच—"शृणु, राजन्, यथा विष्णुः तुष्यति—एवं हि हरिः योगिनां पतिः, स्त्रीणां पुरुषाणां च।" "सर्वे देवाः, पितरः, ब्रह्मा, ब्रह्माण्डस्थाः च, विष्णोः एव समुत्पन्नाः—एषा वैदिकी श्रुतिः। अग्निः, अश्विनौ, गौरी, गजमुखः, सर्पाः, कार्त्तिकेयः, सूर्यः, मातरः, दुर्गा च—दिग्पालाः, धनाध्यक्षः, विष्णुः, यमः, रुद्रः, सोमः, पितरः च—सर्वे जगन्नाथात् प्रादुर्भूताः।" "सर्वे हि हिरण्यगर्भस्य शरीरे जाताः, स्वस्वाभिमानं वहन्तः, दिशः दिशः जग्मुः। तेषां मध्ये, देवसभाायां महती घोषः उत्पन्नः, सागरनिनादवद्—'अहमेव योग्यः, अहमेव पूज्यः।'" "तत्र विवादे, अग्निः उदितः—'मम यज्ञः, मयि ध्यानं कुरुत,' इति तान् उक्तवान्। 'विना मां, एषः प्रजापतेः शरीरं न स्थास्यति, अहमेव महान्,' इति स उक्तवान्। ततः अग्निः शरीरेण निर्गत्य अन्यत्र गतः; तथापि तस्य शरीरस्य नाशः नाभूत्।" "ततो अश्विनौ, प्राणरूपिणौ, तस्मिन्स्थितौ, 'आवां श्रेष्ठौ, आवां पूज्यौ,' इत्युक्त्वा, तदपि शरीरं त्यक्त्वा अन्यत्र गतौ; तथापि शरीरं क्षेत्रज्ञेन धार्यते।