सर्वेभ्यः नमः। कथां श्रृणुत— स तु मुचिता ताभिः सा शीघ्रं देवान् प्रति जगाम, कम्पमाना, देवराजस्येन्द्रस्य, देवानां श्रेष्ठस्य, प्रणामं चकार। ततः मरुतः, येन्द्रेण नियोजिताः, गोपायनाय गूढरूपेण जग्मुः, तैः सह दिव्यः शक्तिमान् श्वा अपि गच्छन्। ते, यथोक्तम्, सूक्ष्मरूपधारिणः शीघ्रं प्रस्थिताः; पर्वतं प्राप्त्य, इन्द्राय प्रणम्य तस्थुः। अथ देवराजः तां पप्रच्छ, “कुत्र गाः, शरमे?” इति। एवं पृष्टा शरमा प्रत्युवाच, “न जानामि।” तदा इन्द्रः क्रोधसंपन्नः मरुतः पप्रच्छ, “यत्र गाः यज्ञार्थं संचिताः?” इति, श्वानं चापि पृच्छन्। एवं पर्वतेन्द्रेणोक्ताः मरुतः सशङ्कं शरमायाः कृत्यं न्यवेदयन्। ततः इन्द्रः, महाक्रोधेन, उत्तिष्ठन्, श्वानं पदेन तुदन्, वज्रधारी देवेशः। “मूढ! त्वं दुग्धं पीत्वा, असुरैः गाः नीताः,” इति शरमां पर्वते पदेन तुदन्। तस्य इन्द्रपादाघातात् शरमायाः मुखात् दुग्धधारा प्रवहन्। तेन दुग्धस्रोतेन श्वा तत्र यत्र गाः, तत्र जगाम; ततः इन्द्रः स्वसेनया सह पर्वते तत्र प्रस्थितः। गत्वा, इन्द्रः ताः गाः अपश्यत्, याः असुरैः नीताः, ते तु ताः तीव्ररक्षिणः आसन्। तान् बलिनः असुरान् सेनया ततः क्षिप्रं निहत्य, गाः मुञ्चित्वा, स्वस्वरूपं प्राप्तवन्तः। ततः प्रमुदितसखिभिः परिवृतः, देवराजः महेन्द्रः, गाः पुनः प्राप्य, महतीं मुदं प्राप। स तु प्रभुः सहस्रशः विविधयज्ञान् अकरोत्; तैः यज्ञैः इन्द्रस्य बलं ववृधे। बलवर्धितः इन्द्रः देवसेनां संबोध्य, “देवाः शीघ्रं सज्जा भवन्तु, असुरवधाय,” इति आज्ञापयत्। तेनोक्ताः देवाः तत्क्षणात् सज्जीभूय, इन्द्रेण सह असुरनाशाय प्रस्थिताः। ते गत्वा शीघ्रयुद्धम् अकुर्वन्, असुरसेनां जयन्तः। असुराः पराजिताः, ये शेषाः, भयभीताः, मोहग्रस्ताः, सागरजलानि विविशुः। ततः देवराजः, लोकपालैः सह, दिवं जगाम; यथापूर्वं, स दिव्यः प्रभुः इन्द्रः स्वराज्यं पुनः भोक्तुम् आरब्धवान्। यः कश्चन एषां पुण्यकथां सम्पूर्णां नित्यं शृणोति, स गomedha-यज्ञस्य फलम् आप्नोति, हे नर! यश्च राजा स्वं राज्यं हृतं प्राप्नोति, स यदि एकाग्रचित्तः एतां कथां शृणोति, स इन्द्रवत् स्वं राज्यं पुनः लभते। एवं समाप्तायां कथायां, पृथिवी देवी पप्रच्छ—“भो भगवन्! ये तदा रत्नेषु जाताः पुण्यात्मानः, तेषां भगवतः कः वरः त्रेतायां युगे दत्तः? ते के राजानः, कथं च समुत्पत्स्यन्ति? किं कर्म अकुर्वन्? पृथक् पृथक् नामानि च ब्रूहि।” श्रीवराहः उवाच—“भूतधारिणि! शृणु, सुप्रभस्य उत्पत्तिं वक्ष्यामि, यो रत्नजः महाबुद्धिः राजा आसीत्। आदौ कृतयुगे एकः महाबाहुः राजा आसीत्, श्रुतकीर्तिरिति नाम, त्रिषु लोकेषु कीर्तिमान्। हे पृथिवि! तस्य पुत्रः सुप्रभः रत्नजः जातः; स बलवान् श्रुतकीर्तिः प्रजापाल इति प्रसिद्धः आसीत्। कदाचित् स राजा मृगयायां वनं गतः, तत्र महर्षेः आश्रमं दृष्टवान्। तत्र महातपाः ऋषिः आसीत्, यो परं धर्मं आचरन्, घोरं तपः कृत्वा, उपवासेन, नित्यं ब्रह्म जपन्। स तत्र प्रजापालः राजा, प्रवेक्ष्यामीति निश्चित्य, महर्षेः आश्रमं प्रविवेश। तस्मिन् उत्तमे आश्रमे, पृथिव्युत्पन्नविविधवृक्षयुतः, सुपथाः, लतागृहाणि चन्द्रोदयप्रभया शोभमानानि, भ्रamara-राजानः विहरन्तः। तत्र दिव्याङ्गनाः, कोमलरक्तपद्मनखाङ्गुल्यः, भूमिं परित्यज्य, वृक्षच्छायायां पंक्तिशः चलन्त्यः, इन्द्रशत्रोः अपि शोभां अतिक्रान्ताः। समीपे नानाविधा हृष्टपक्षिणः, मदोन्मत्तषट्पदाः च वसन्ति, शाखाः पुष्पिताः, विविधमात्राः, संलग्नाः च। कदम्ब-नीप-अर्जुन-शालगृहाणि मधुरस्वरपक्षिभिः पूर्णानि, साधुषु अनुकूलानि, निर्विघ्नानि, धर्मनिष्ठानि च। तत्र यज्ञधूमः सर्वतः उद्गच्छति, गृहस्थैः द्विजैः च पूजितः; यथा सिंहः दुष्टगजं विदारयति, तथा श्रेष्ठाः तत्र, तीक्ष्णदंष्ट्राः, शोभामानेषु केशेषु। एवं राजा विविधमाश्रमवैशिष्ट्यं निरीक्ष्य, प्रविश्य, महातपसं महर्षिं दृष्टवान्, यः तपसा दीप्तिमान्, धर्मिष्ठश्रेष्ठः, रौम्यासनस्थः, सूर्यसङ्काशः, ब्रह्मविदां श्रेष्ठः। मृगेषु विजयी राजा दृष्ट्वा, महर्षिसन्निधौ तस्य मनः पूर्वसङ्कल्पं विस्मृतम्; तथापि, महर्षिं प्राप्य, धर्मे चित्तं न्यधात्। स ऋषिः, पापरहितं प्रजापालकं दृष्ट्वा, अतिथिसंस्कारं चकार, आसनार्घ्यादिसत्कारं च। ततोऽथ, उपविष्टः राजा, महर्षये प्रणम्य, पृथिव्याः कष्टतमं प्रश्नं पप्रच्छ। “भगवन्, य एते संसारदुःखेन पीड्यमानाः, तस्य पारं गन्तुं इच्छन्ति, तैः किं कर्तव्यम्? ब्रूहि, धर्मव्रतसम्पन्न!” इति। महर्षिः उवाच—“ये संसारसागरमग्नाः, तैः दृढनौका निर्मातव्या—पूजया, दानैः, हविभिः, नानायज्ञैः, ध्यानैः च; ताम् मोक्षखिलैः स्थिरीकृत्य, प्राणायाममहाबन्धनैः बद्ध्वा, त्रैलोक्यनाथं नौकां कुरु। राजन्, यः भक्त्या नारायणं पूजयति, स दुःखमुक्तः, विष्णोः परमं शाश्वतम् अकल्मषं पदं प्राप्नोति। राजा उवाच—“भगवन्, सर्वधर्मवित्, कथं नित्यं विष्णुः पूज्यः, ये मोक्षकामाः? सत्यमाख्याहि।” महर्षिरुवाच—“शृणु, राजन्! कथं विष्णुः तुष्टः भवति; तथा हरिः, योगिनां नाथः, स्त्रीणां पुरुषाणां च।” इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमस्कन्धे षोडशसप्तदशाध्याययोः पावनकथा संपूर्णा।