श्रीवराहः पृथिवीं सम्बोधयन् इत्युवाच — अथ, पृथिवि, महर्षिः मार्कण्डेयः, श्रुत्वा तव वचनं, चिन्तनशीलः प्राज्ञः च, पितृयज्ञस्य तथा शतजन्मनाम् स्मरणं प्राप्तवान्। ततः पृथिवी सप्रश्रयमिदं पप्रच्छ — भगवन्, कः स गौऱमुखः? अन्यस्मिन जन्मनि सः कस्य रूपेण स्मृतः? कथं च सः स्मृतवान्, स्मृत्वा च किम् अकरोत् स धर्मात्मा? श्रीवराहः पुनः अवदत् — अन्यस्मिन जन्मनि सः भृगुः एव अभवत्, हे ब्रह्मन्; अयं च मार्कण्डेयः महर्षिः तस्य वंशजः। पूर्वं ब्रह्मणा उक्तं यत् तव पुत्रैः जागरिता भवितव्या, उत्तमं स्थानं च लभितव्या; एवं मार्कण्डेयः स्मृतवान्। सः सर्वाणि जन्मानि स्मृत्वा, यानि कृतानि, तानि च पुनः पुनः अनुस्मरन्, शृणु, हे सुन्दरी, संक्षेपेण कथयामि। सः महर्षिः द्वादशवर्षाणि पितृभ्यः श्राद्धकर्माणि कृत्वा, ततः हरिं स्तोत्रं आरभत। प्रभासे, त्रिलोक्यां प्रसिद्धे तीर्थे, गौऱमुखः तत्र स्थित्वा देवम् दैत्यनाशिनं स्तोतुम् आरभत। गौऱमुखः उवाच — अहं महेन्द्रं, शत्रुप्रतापविनाशिनं, शिवं, नारायणं, ब्रह्मविदां आधारं, आदिपुरुषं सूर्यचन्द्राश्विनैः सह स्थितं, पुरातनं दैत्यघ्नं हरिं नित्यं स्तोष्यामि। यः वेदविनाशकाले मत्स्यरूपं कृत्वा, पृथिवीं महात्मना धारयामास, तस्य दीप्तपुच्छः विद्युत्सदृशः आसीत्, सुरारिप्रथमविनाशकः — सः माम् रक्षतु। यः समुद्रमथनाय कूर्मरूपं प्राचीनं कृत्वा, महागिरिं धारयामास, सः आदिपुरुषः, शुभकामनया, देवाधिदेवः, दैत्यघ्नः — सः माम् रक्षतु। महावराहः, यः पृथिवीं स्तरात् स्तरं प्रविश्य, महात्मा, यज्ञस्वरूपः, देवैः सिद्धैः पूजितः — सः पुरातनः दैत्यघ्नः माम् रक्षतु। यः नरसिंहरूपं धृत्वा, कालत्रयेऽपि अव्ययः, योगिनां प्रवरः, उग्रमुखः सुवर्णदीप्तिमान्, रत्ननिवासः दैत्यनाशकः — सः अस्मान् रक्षतु। यः महात्मा, बलिस्य यज्ञविनाशाय, स्वं योगरूपं गूढं धृत्वा, दण्डचर्माजिनचिह्नितः, भूमिं पुनः पादेन व्याप्य — सः रक्षतु। यः एकविंशतिवारं जगत् विजित्य, कश्यपाय दत्तवान्, जामदग्निसुतः, सत्प्रहरक्षकः, हिरण्यगर्भः, दैत्यनाशकः — सः रक्षतु। यः चतुरात्मा, हिरण्यगर्भसदृशरूपः, रामादिरूपैः नानाविधरूपधारः, दैत्यनाशकः — सः अस्मान् रक्षतु। यः चाणूरकंसादिदैत्यभीते देवदीनानां रक्षायै, वासुदेवः सर्वयुगे जातः, प्रत्येकं युगे अद्भुतरूपधारी, प्रत्येकं युगे कल्किरूपेण, महात्मा, वर्गव्यवस्थां पुनः स्थापयिष्यति। सनातनः, ब्रह्मपूरितः, पुरातनः, यस्य रूपं न देवाः, न सिद्धाः, न दैत्याः पश्यन्ति, ज्ञानमार्गं त्यक्त्वा; तथापि तं नानारूपेण पूजयन्ति। सः मत्स्यादिरूपधारी, प्राणिषु विचरन् अस्मान् रक्षतु। नमः नमः परमात्मने! पुनः पुनः नमः ते! पुरतः पश्चात् नमः ते; मोक्षपदं प्रापय — नमः ते! एवं स्तुवन्तं महर्षिं, चक्रगदाधरः भगवान् साक्षात् सन्निधाय समुपस्थितः। तं दृष्ट्वा महर्षेः चित्तं, स्वशरीरे स्थितं, अविचलितं, उत्थितम्; सः शाश्वतं ब्रह्म प्राप्तवान्, दिव्यात्मा मोक्षरूपं प्राविशत्, यः पुनर्जन्मनिवृत्तिः इति प्रसिद्धः। ततः पृथिवी उवाच — तस्मिन्काले, देवराजः शतक्रतुः, दुर्वाससः शापेन, सुप्रतीकपुत्रेण, मर्त्येषु वासं कर्तुं नियुक्तः। भूधरः तं इदं उक्तवान् — "स्वर्गात् निष्कासितः असि, मूढः," इति; इन्द्रः सर्वैः देवैः सह मर्त्यलोकं प्रविष्टः। तस्मिन्काले, अजेयः इन्द्रः, योगप्रवरः भगवता पराभूतः, ततः किं अकरोत्? विद्युस्तु, विद्युत्च च स्वर्गे किं अकरोताम्? तद् मे शंसा, देव, तव कृपया। श्रीवराहः उवाच — पृथिवी दुर्जयेन जित्ता, शतक्रतुः देवराजः पराजितः; तस्मिन्काले भारतभूमौ, वाराणस्याः पूर्वे, सः देवैः, यक्षैः, महाभोगैः सह स्थितः। ततः विद्युस्तु, विद्युत्च, योगं आश्रित्य, दीर्घज्वरं वातकर्मयोगेन सह सहनं कृतवन्तौ। दुर्जयस्य मृतिं श्रुत्वा, यः समुद्रे स्थितः, तौ चतुर्विधेन सैन्येन देवेषु अग्रगमनं कृतवन्तौ। ततः तौ दैत्यौ, महद् सैन्यं आनीय, हिमवति पर्वते शरणं गत्वा तत्र स्थितवन्तौ। देवाः अपि, महद् सैन्यं संयोज्य, सर्वं यत्नं कृत्वा, इन्द्रपदकामनया उत्सुकाः, विचारं कृतवन्तः। तत्र देवगुरुः आङ्गिरसः ऋषिः अवदत् — "प्रथमं गोयज्ञं कुर्यात्, ततः अन्यं यज्ञं।" सर्वे अमराः सह यज्ञं कर्तव्यम्; मया निर्देशः दत्तः — शीघ्रं कुर्यात्। एवं उक्त्वा, देवाः तदा गाः अन्यानि पशून् यज्ञार्थं विमुक्तवन्तः, सरमां तेषां रक्षणाय नियुक्तवन्तः। ताः गाः, देवेषु अनुपस्थितेषु, सरमया हिमवति पर्वते रक्षिताः, दैत्यस्थानं ययुः। ताः गाः दृष्ट्वा, तैः दैत्यैः शुक्राचार्यं पुरोहितं पप्रच्छ — "यज्ञगाः, देवाः, ब्रह्मा च सरमया रक्ष्यन्ते, देवेषु अनुपस्थितेषु। किं कर्तव्यम्? शंस।" एवं पृष्टः शुक्रः दैत्येभ्यः प्रत्युवाच — "गाः शीघ्रं गृह्णीत, दैत्याः, विलम्बं मा कुरुत।" ततो दैत्यैः गाः इच्छया गृह्णीताः; गाः गृहीत्वा सरमा तासां मार्गं अन्वेष्टुं प्रवृत्ता। सा दृष्ट्वा गाः दितिपुत्रैः पर्वते गृहीताः, दैत्यैः च श्वान्या विशेषतः गमनं निरीक्षितम्। तां दृष्ट्वा, दैत्यैः सौम्यवचनैः पूर्वं उपसंहारपूर्वकं संबोधितम् — "हे सरमे, शुभे, गाः दुह्य, दुग्धं पिब।" एवं उक्ता, तत्र शीघ्रं दुग्धं दत्तम्; दैत्यनायकैः दुग्धपानं अनुमतं। "साध्वी, एतान् गाः देवराजाय मा शंस," इति उक्त्वा, श्वानं वनं विसृज्य तां मुक्तवन्तः।