स्निग्धया, श्रद्धया च वाच्यं— सृष्टिक्रमे आद्यः प्रजापतिः, दक्षिणाङ्गुष्ठात् उत्पन्नः, स्ववंशेन चराचरं जगत् उत्पादितवान्। सः सनकादीन् संन्यासमार्गे नियुक्तवान्, मरीच्यादीन् (नारदं विहाय) कर्ममार्गे प्रवर्तितवान्। दक्षस्य कन्याभ्यः देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, सर्पाः, पक्षिणः च, सर्वे धर्मनिष्ठाः, समुत्पन्नाः। परमेश्वरस्य भ्रूभेदात् क्रोधजः रुद्रः उत्पन्नः, यः भीष्मः उग्रः च, अर्धनारीश्वररूपधारी प्रसिद्धः। ब्रह्मणा तं आत्मनं विभजितुं उक्तवान्; तदा सः द्विधा—स्त्रीपुरुषरूपेण—स्वयं विभज्य, पुरुषभागं दशधा एकैकशः च विभज्य, ब्रह्मणः एकादश रुद्राः प्रसिद्धाः अभवन्। रुद्रस्य सृष्टिवृत्तान्तः संक्षेपेण उक्तः; ततः युगमाहात्म्यं वर्णयिष्यामि। कृत, त्रेता, द्वापर, कली—एते चत्वारि युगानि; तेषु महात्मानः, दानशीलाः राज्ञः, देवाः, दानवाः च धर्मं स्थापयन्ति, कर्माणि च कुर्वन्ति। कृतयुगे मनुः स्वायम्भुवः आसीत्; तस्य द्वौ पुत्रौ—प्रियव्रतः उत्तानपादः च—मानुषात् श्रेष्ठकर्मणौ, धर्मनिष्ठौ। प्रियव्रतः, महायाज्ञिकः, तपोबलसम्पन्नः, विविधानि महायज्ञानि दानसंपन्नानि अकरोत्। तस्य पुत्रान्—भरतादीन्—सप्तद्वीपेषु स्थाप्य, स्वयं विशालं पुण्यं देशं गत्वा महत्तपः अकरोत्। तस्मिन्नेव तपसि प्रवृत्ते सार्वभौमे, नारदः धर्मनिष्ठं द्रष्टुम् इच्छन् तत्र आगतः। आकाशे सूर्यप्रभायुक्तं नारदं दृष्ट्वा, राजा हर्षपूर्णः उत्थाय तं सत्कारम् अकरोत्। पाद्यं, आसनं, स्वागतवचनानि च सम्यक् दत्त्वा, परस्परं संवादं कृत्वा, अन्ते राजा ब्रह्मविदं नारदं पप्रच्छ। प्रियव्रतः उवाच—“भगवन्, कृतयुगे किमपि अद्भुतं दृष्टं वा श्रुतं वा, तत्त्वं कथय।” नारदः उवाच—“राजन्, अद्भुतं दृष्टवान्; श्वेतद्वीपं गतः, तत्र पुष्पितपद्मयुक्तं सरः दृष्टवान्। तस्य तटे विशालाक्षीं कन्यां दृष्टवान्, ललितदीर्घलोचनां विस्मितः अपश्यं। तां मधुरभाषिणीं पप्रच्छं—‘काऽसि त्वं? किमर्थं अत्र स्थितवती? किं कर्तुं इच्छसि?’ तया संबोधितः, सा मम पश्यन्ती, मौनं धृत्वा, स्मृतिम् आस्थाय, मम परमज्ञानं प्राप्तवत्। सर्वे वेदाः, शास्त्राणि, योगशास्त्राणि, वेदधर्माः च विस्मृताः अभवन्। राजन्, तां दृष्ट्वा, सर्वं तत्क्षणात् तया हरितम्; विस्मयाकुलः, चिन्तायाम् निमग्नः अभवम्। तस्याः शरणं याचमानः, तां पश्यन्, तस्मिन्नेव क्षणे दिव्यमानुषः तस्याः शरीरे प्रकटितः। हृदि अन्यः, उरस्य अन्यः—द्वादशसूर्यसदृशः रक्तलोचनः तेजस्वी च। तस्याः शरीरे त्रयः पुरुषाः दृष्टाः; क्षणात् केवलं कन्या एव अवशिष्टा, तान् न दृष्टवान्। ततः देवीं पप्रच्छं—‘मम वेदाः कथं नष्टाः? कारणं कथय।’ कन्या उवाच—‘अहं सर्ववेदानां माता, सावित्री नाम्ना प्रसिद्धा। त्वं मां न अवगच्छः, अतः ते वेदाः हरिताः।’ एवमुक्त्वा, तपोयुक्तः, विस्मययुक्तः, तां पुनः पप्रच्छं—‘एते पुरुषाः कः?’ कन्या उवाच—‘यः मम शरीरे सर्वाङ्गसुन्दरः, सः नारायणः, ऋग्वेदरूपधारी; अग्निरूपेण जपेन पापं दहति। यः हृदि दृष्टः, सः ब्रह्मा, यजुर्वेदरूपः। यः उरस्य स्थितः, निर्मलः, तेजस्वी, सः रुद्रः, सामवेदरूपः; सूर्यवत् शीघ्रं पापं नाशयति। एते त्रयो वेदाः, त्रयो देवाः, ‘अ’काराद्याक्षराणि, यज्ञकर्माणि च स्मृताः। सर्वं संक्षेपेण उक्तम्; वेदाः, शास्त्राणि, सर्वज्ञत्वं च त्वं प्राप्नुहि। अस्मिन्वेदसरो बिम्बं स्नानं कुरु; स्नानात् पूर्वजन्मस्मृतिर्निश्चितम्।’ एवमुक्त्वा, सा कन्या अन्तर्धानम् गता; अहं तत्र स्नानं कृत्वा, त्वां द्रष्टुं आगतः। प्रियव्रतः उवाच—“भगवन्, पूर्वजन्मवृत्तान्तं सर्वं कथय; महती मे जिज्ञासा अस्ति।” नारदः उवाच—“राजन्, वेदसरो स्नानं कृत्वा, सावित्र्याः वचनं श्रुत्वा, तत्क्षणात् सहस्रजन्मस्मृतिर्न प्राप्ता; पूर्वजन्मकथा शृणु। अवन्ती नाम नगरी अस्ति, तत्र अहं कृतयुगे श्रेष्ठब्राह्मणः, सारस्वतः नाम, वेदवेदाङ्गविद् आसीत्। सेवकसमूहयुक्तः, धान्यसमृद्धः, कृतयुगे परमबुद्ध्युक्तः आसीत्। एकान्ते चिन्तयन्, ‘एतत् सर्वं किं कर्तव्यम्?’ इति मन्ये, सर्वं पुत्रेभ्यः दत्त्वा, तपसि प्रवृत्तः, शीघ्रं सारस्वतसरो गतः। एवं चिन्तयन्, केशवं कर्मभिः पूजितवान्; पितृभ्यः श्राद्धैः, देवताभ्यः, अन्येषु च भूतेषु यज्ञैः पूजनं कृतवान्। इति सृष्टिक्रमः, युगमाहात्म्यं, सावित्र्याः अद्भुतप्रसङ्गः, नारदस्य पूर्वजन्मकथा च, संप्राप्ता।