वराहपुराणम्

यदि तु सः अन्नदानं कर्तुं न शक्नोति, तर्हि यथाशक्ति कन्दमूलादीनि वा, लघुं दक्षिणां वा, श्रेष्ठभ्यः ब्राह्मणेभ्यः समर्पयेत्। यदि तदपि न शक्यते, तर्हि सः आदरपूर्वकं केचन तिलान् अङ्गुल्यग्रे स्थापयित्वा, विशिष्टाय ब्राह्मणाय दद्यात्। सप्त वा अष्ट तिलैः, अथवा अञ्जलिना जलस्य, श्रद्धया विनयेन च अस्माकं कृते दानं कुर्यात्। यत् किञ्चित् सर्वतः लभ्यते, अथवा प्रतिदिनं गोदुग्धं यदि अन्यद् नास्ति, तेन अपि श्रद्धया अस्मान् तर्पयेत्। यदि सर्वं अपि न लभ्यते, तर्हि सः वनं गत्वा, वृक्षस्य मूलदेशे पुण्यस्थानं निर्दिश्य, आदित्यादि लोकपालान् प्रति ऊर्ध्वबाहुः वायुपथेन उच्चैः इदं वदेत्— "न मम वित्तं न धनं न चान्यद् श्राद्धयोग्यं अस्ति; नमस्कृत्य पितॄन्, ते मम श्रद्धां प्रीयन्ताम्—मे वायुपथे प्रसारितबाहोः।" एवं पितृभिः सत्यानुशीलनं चासत्यस्य हेतोः गीतं; एवं क्रियया द्विजेन कृतं श्राद्धं सिध्यति। एतानि पूर्वं मम ब्रह्मपुत्रेण, सनकस्य अनुजो महात्मा, सूचितवान्, इति मार्कण्डेयः उवाच। अधुना ब्राह्मणानां विषयं शृणु। यः त्रिणचिकेतः अग्नीन्, त्रिमधु मन्त्रान्, त्रिसुपर्ण स्तोत्राणि वेद, षडङ्गवेदवित्, वेदवित्, योगी च, तथा ज्योतिष्साम्नः श्रेष्ठगायकः अस्ति—सः। ऋत्विक्, भ्रातृषुतः, पौत्रः, श्वशुरः, जामाता, मातुलः, तपस्वी ब्राह्मणः—एते श्राद्धाय नियोज्याः। पञ्चाग्निपरः, शिष्यः, बान्धवः, मातापितृभक्तः अपि नियोजनीयः। मित्रद्रोही, विकलनखः, कृष्णदन्तः ब्राह्मणः, कन्यादूषकः, अग्निहीनः, सोमविक्रेता, शापितः, चौरः, निन्दकः, ग्रामपुरोहितः, वेतनोपाध्यायः, वेतनशिष्यः, परपत्नीपतिः, मातापितृत्यागी, नीचस्त्रीपोषकः वा पातिः, देवगृहपुरोहितः—एते श्राद्धे न नियोज्याः। प्रथमदिने, प्राज्ञः श्रेष्ठान् ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्; अनामन्त्रयित्वा गृहागतान् यतयः भोजयेत्। पादप्रक्षालनं कृत्वा, शुद्धहस्तः शुद्धोपवेशने, गृहागतान् ब्राह्मणान् उपवेश्य भोजयेत्। पितॄणां युग्मं विना संयोगेन नियोजयेत्, तथैव देवतानां; अथवा एकं देवाय, एकं पितृभ्यः। मातामहस्य श्राद्धं वैश्वदेवेन सह भक्त्या कुर्यात्, अथवा केवलं वैश्वदेवं नियमानुसारं। देवब्राह्मणं प्राचीमुखं भोजयेत्, पितृपितामहान् च प्राचीमुखान्। केचित् पृथक् श्राद्धं विधीयन्ति, अन्ये समाहिताः महर्षयः एकपाकेन संयुक्तं विधीयन्ति इति वदन्ति। आसनार्थं कुशान् दत्त्वा, यथाविधि पूजनं कृत्वा, देवतानां आवाहनं अनुमत्यैव कुर्यात्। देवतानां कर्तव्यं अर्घ्यं यवोदकेन विधिवत् दद्यात्, सुगन्धधूपदीपैः पूजयित्वा, पितृकार्यं अपसव्यक्रमेण सम्पादयेत्। ततः अनुमत्य दर्भद्वयदानेन, पितॄणां आवाहनं मन्त्रेण कुर्यात्; तिलोदकेन अपसव्येन अर्घ्यं दद्यात्। तस्मिन्काले यदि कोऽपि अतिथिः अन्नकामः ब्राह्मणः आगच्छेत्, तर्हि ब्राह्मणानां अनुमत्यैव यथेष्टं तं सत्कुर्यात्। योगिनः विविधानि रूपाणि धारयन्तः लोकहितार्थं पृथिव्याम् विचरन्ति, तेषां स्वरूपं न ज्ञायते। अतः श्राद्धकाले आगते अतिथौ सन्मान्यः; यदि सः द्विजो न पूज्यते, तर्हि श्राद्धस्य फलनाशः स्यात्। लवणक्षारवर्जितं सुसंस्कृतं खाद्यं वह्नौ त्रिः ब्राह्मणानां अनुमत्यैव समर्पयेत्। प्रथमं स्वाहाकारं कृत्वा अग्नये हविः दद्यात्, ततः सोमाय पितृसंबन्धिने; तृतीयं वैवस्वताय। यत् किंचित् शेषं तद् ब्राह्मणपात्रेषु स्थापयेत्। ततः सुसंस्कृतं, प्रीतिकरं, यथाविधि पक्वं भोजनं दत्वा, मृदुना वचसा—"यथेष्टं भुज्यताम्"—इति वदेत्। ते ध्यानपूर्वकं, मौनेन, सुखवदनाः, तुष्टचित्ताः भुञ्जीरन्; श्रद्धया, कोपविना, आकुलताविना च दद्यात्। रक्षोघ्नमन्त्रं जपित्वा, भूमौ तिलान् प्रकीर्य, ते उत्तमब्राह्मणाः पितृसूक्तानि पठेयुः। "मम पिता, पितामहः, प्रपितामहः, ये हविभिः पुष्टशरीराः, अद्य तृप्तिं लभन्ताम्। ये च ब्राह्मणदेहेषु स्थिताः, ते अद्य तृप्तिं लभन्ताम्। ये च भूमौ पिण्डैः पूजिताः, ते तृप्तिं लभन्ताम्। ये श्रद्धया इह मया उक्ताः, ते तृप्तिं लभन्ताम्। मम मातामहः, तस्य पिता, तस्य पितरः अपि तृप्तिं लभन्ताम्; सर्वे देवाः परमानन्दं प्राप्नुवन्तु, पिशाचाः नश्यन्तु। हरिः—यज्ञेशः, अक्षरात्मा, सर्वहोत्रभोक्ता देवपितृणां—अत्र स्थितः; तस्य सन्निधानेन सर्वे राक्षसाः असुराश्च क्षिप्रं गच्छन्तु।" एवं ब्राह्मणेषु तृप्तेषु, भूमौ शिष्टं भोजनं वारि वा एकवारं वा पुनः पुनः च दद्यात्। तेषां पूर्णतृप्तौ अनुमत्यैव, एकाग्रचित्तः भूमेः पिण्डान् आपोभिः सह समुद्धरेत्।