वराहपुराणम्

शृणु, धर्मज्ञ, श्राद्धस्य पावनकथाम् यथाऽत्र शास्त्रे निर्दिष्टम्। यदि माघस्य शुक्लपक्षे पंचदशी तिथिः वरुणनक्षत्रसंयोगे सम्पद्यते, तदा तद्वेलायां पितृभ्यः परमं पुण्यं स्यात्; किंतु तादृशं शुभक्षणं अल्पपुण्यैः न लभ्यते, द्विजश्रेष्ठ। यदा तस्मिन्नेव काले धनिष्ठानक्षत्रं दृश्यते, तदा कुलजनैः पितृभ्यः जलं च भोजनं च श्रद्धया समर्प्यते, तद्वा तेषां दशसहस्रवर्षाणि तृप्तिं ददाति। यदि तस्मिन्नेव काले पूर्वभाद्रपदानक्षत्राणि सन्ति, तदा श्राद्धकर्मणि यः पितृभ्यः समर्पयति, तेषां परमं संतोषं स्यात्, पितरः चैकं युगं विश्राम्यन्ति। यः श्रद्धया गङ्गायां, सरयू, विपाशा, सरस्वती, नैमिषा, गोमती च स्नानं कृत्वा पितृपूजनं करोति, स पितृणां दु:खानि विनाशयति। पितरः गायन्ति—"यदा संवत्सरान्ते पुनः माघशुक्लपक्षान्ते तीर्थजलस्य शुद्धेन, पुत्रादिभिः दत्तैः दानैः तृप्तिं प्राप्नुमः।" शुद्धचित्तं, धनं, शुभकालः, विधिविधानं, पात्रं, परमभक्ति:—एतेषां योगेन सर्वं काम्यं प्राप्यते। तदनन्तरं, द्विजश्रेष्ठ, पितृगीतानि शृणु; श्रुत्वा तानि, यथायोग्यं, विधिना कार्यं कर्तव्यम्। धन्यः स बुद्धिमान्, अस्माकं वंशे जातः, यः निःस्वार्थः, न धनवञ्चनया, पितृभ्यः पिण्डदानं करिष्यति। यः रत्नानि, वस्त्राणि, वाहनानि, भोगानि, धनं च युक्तः, अस्माकं कृते ब्राह्मणेषु दानं ददाति। यः यथाशक्ति, अन्नं यत्किञ्चित्, श्रद्धया विनयेन च उत्तमब्राह्मणान् भोजयति, तदपि पर्याप्तं भवति। यदि अन्नं दातुं न शक्नोति, तदा शाकानि, यथाशक्ति, वा अल्पं दक्षिणां, मुख्यब्राह्मणाय दद्यात्। यदि तदपि न शक्यते, तदा श्रद्धया अल्पं तिलं, अङ्गुल्यग्रे स्थाप्य, ब्राह्मणाय दद्यात्। सप्त वा अष्ट तिलैः, वा जलपुटेन, श्रद्धया विनयेन च अस्माकं कृते दानं दद्यात्। यत्किञ्चित् यत्रकुत्रापि लभ्यते, वा गवां प्रतिदिनं क्षीरं, यदि अन्यद् नास्ति, तदपि श्रद्धया पितृभ्यः समर्प्य तृप्तिं करोतु। यदि सर्वं नास्ति, तदा वनं गत्वा, वृक्षमूलं पवित्रं दर्शयित्वा, सूर्यादिलोकपालान् उद्दिश्य उच्चैः इदं पठेत्— "मम न धनं, न वित्तं, न श्राद्धाय योग्यं किञ्चित्; पितृभ्यः नमः, श्रद्धया तृप्तिं प्राप्नुयुः—मम बाहू वायुपथे प्रसारितौ।" एवं पितृभिः सत्-असत्प्रयोजनं गानं कृतम्; एवं विधिना द्विजः श्राद्धं करोतु। एतत् श्राद्धरूपं भवति। मार्कण्डेयः उवाच—एतत् पूर्वं ब्रह्मपुत्रस्य सानकस्य अनुजेन, महात्मना, मम उक्तम्। ब्राह्मणानां कथां शृणु। यः त्रिणचिकेताग्नीन्, त्रिमधुविद्यान्, त्रिसुपर्णस्तोत्राणि जानाति, षडङ्गविद्, वेदज्ञः, योगी, ज्योतिष्सामगायनश्रेष्ठः। ऋत्विक्, भ्रातृपुत्रः, पौत्रः, श्वशुरः, जामाता, मातुलः, तपस्वी ब्राह्मणः—एते श्राद्धे नियुक्तव्याः। पञ्चाग्निनियुक्तः, शिष्यः, बान्धवः, मातापितृभक्तः अपि नियुक्तव्यः। यो मित्रद्रोही, विकृतनखः, कृष्णदन्तः, कन्यादूषकः, अग्निहीनः, सोमविक्रेता; शप्तः, चौरः, निन्दकः, ग्रामपुरोहितः, वेतनाध्यापकः, वेतनाध्यायी; परपत्नीपति, मातापितृत्यागी, शूद्रस्त्रीपालकः, देवालयपुरोहितः—एते श्राद्धे नियुक्तव्याः न स्युः। प्रथमदिने, विवेकी ब्राह्मणश्रेष्ठान् आमन्त्रयेत्; न आमन्त्रयित्वा, आगतान् तपस्विनः गृहस्थं भोजयेत्। स्नानादिकं कृत्वा, आगतान् ब्राह्मणान् शुद्धहस्तः, आसने स्थाप्य, भोजयेत्। पितृभ्यः देवतेभ्यः च यथायोग्यं युग्मं नियुक्तव्यम्; अथवा प्रत्येकं देवाय, प्रत्येकं पितृभ्यः नियुक्तव्यम्। मातामहस्य श्राद्धं वैश्वदेवेन सह, श्रद्धया, अथवा केवलं वैश्वदेवं विधिना करोतु। देवब्राह्मणं पूर्वदिशि, पितृब्राह्मणं, मातामहब्राह्मणं च उत्तरदिशि भोजयेत्। केचित् द्विजाः पृथक् श्राद्धं कथयन्ति; अन्ये महर्षयः एकपाकेन सह श्राद्धं विधीयन्ति। आसनार्थं कुशं दत्त्वा, यथायोग्यं सत्कारं कृत्वा, देवतेषु अनुमत्याः आवाहनं कुर्यात्। देवतेभ्यः यवजलार्घ्यं विधिना दद्यात्; गन्धधूपदीपं च विधिपूर्वकं दद्यात्; पितृभ्यः सर्वं आपसव्येन संकल्पयेत्। तदनन्तरं अनुमत्यां प्राप्त्वा, द्विधार्भं दत्त्वा, मन्त्रैः पितृआवाहनं कुर्यात्; तिलजलार्घ्यं आपसव्येन पितृभ्यः दद्यात्। तस्मिन्काले, यदि अतिथि भोजनार्थमागच्छति, ब्राह्मणयात्री, ब्राह्मणानां अनुमत्याः, यथेष्टं सत्कारं कुर्यात्। योगिनः विविधरूपेण भूमौ विचरन्ति, लोकहिताय, तेषां स्वरूपं न ज्ञायते। अतः श्राद्धकाले, आगतमतिथि सत्कुर्यात्; यदि द्विजश्रेष्ठः अतिथिः न पूज्यते, श्राद्धफलं नश्यति। तदनन्तरं, लवणवर्जितं, क्षारवर्जितं, स्वादिष्टं भोजनं अग्नौ समर्पयेत्; ब्राह्मणानां अनुमत्याः, त्रिः एतत् कुर्यात्। प्रथमं स्वाहा इत्युक्त्वा अग्नये, पितृभ्यः हविप्रवाहकाय, समर्पयेत्; ततः सोमाय, पितृसंयुक्ताय, दद्यात्। तृतीयं वैवस्वताय दद्यात्; यत् किंचित् अवशिष्टं तद् ब्राह्मणपात्रे स्थापयेत्। तदनन्तरं, सुपाकं, काम्यं, विधिपूर्वकं भोजनं दत्त्वा, मृदु वचनेन, "यथेष्टं भोक्तुम्" इति ब्राह्मणान् निवेदयेत्। एवं श्राद्धकर्मणि, धर्मयुक्तः श्रद्धया, विधिपूर्वकं, पितृभ्यः तृप्तिं, पुण्यं च अवाप्नुयात्।