वराहपुराणम्

शृणु, द्विजश्रेष्ठ! अहं सम्यग् श्राद्धस्य कालान् प्रवक्ष्यामि। यदा युक्तं हविर्वा, विशिष्टो ब्राह्मणो वापि श्राद्धार्थं लभ्यते, तदा श्राद्धं कर्तव्यमिति विद्धि। यथाकालं हि श्राद्धं कर्तव्यम्—अयनयोः, विषुवत्समये, चन्द्रसूर्यग्रहणयोः च, तथा रवौ नूतनराश्यन्तरे प्रवेशे च। अशुभग्रहदोषे, दुष्टस्वप्नदर्शने, नवधान्यागमने च, स्वेच्छया श्राद्धं कर्तव्यम्। यदा अमावास्या आर्द्रा, विशाखा, स्वाति नक्षत्रसंयुक्ता भवति, तदा श्राद्धकृतं पितॄन् अष्टवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति। पुष्ये, तीक्ष्णे वा पुनर्वसौ च यदा अमावास्या, तदा द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिः लभ्यते। वासव, आजैकपाद, वारुण नक्षत्रेषु यदा अमावास्या, तदा देवैरपि दुर्लभा तृप्तिः पितॄणां सुलभा भवति। नवसु नक्षत्रेषु यदा अमावास्या, तदा अनन्तपुण्यार्थिनां श्राद्धं कर्तव्यम्; कोटिशः सहस्रगुणितेनापि पुण्यस्य पारं न प्राप्नोति। पितरः अन्यं गुह्यं पुण्यकालं वदन्ति—वैशाखशुक्लतृतीयायां, कार्तिकशुक्लनवम्यां च श्राद्धं कर्तव्यम्। माघकृष्णत्रयोदश्यां, अमावास्यायां, ग्रहणकाले, अष्टकासु, अयनयोः च, भक्त्या तिलयुतं जलं पितृभ्यः दातव्यम्; तेन श्राद्धेन सहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिः लभ्यते—एष गुह्यं पितृभिः उक्तम्। यदि माघशुक्लपक्षे पञ्चदशी वारुणसंयोगेन स्यात्, तदा सः कालः पितॄणां परममङ्गलः; सः क्षणः अल्पपुण्यैः न लभ्यते। यदि तस्मिन्नेव काले धनिष्ठा तारा स्यात्, तदा जलान्नदानं दशसहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति। यदि तत्रैव पूर्वभाद्रपदा तारा स्यात्, तदा श्राद्धकृतः पितॄन् यावद् युगं परमां तृप्तिम् आपादयन्ति। गङ्गायां, सरयू, विपाशा, सरस्वत्यां, नैमिषायां, गोमतीति पुण्यतीर्थेषु भक्त्या स्नात्वा, पितृपूजनं कृत्वा, तेषां दुःखानि नश्यन्ति। पितरः गीयन्ति—"यदा संवत्सरान्ते पुनः माघशुक्लपक्षे शुद्धतीर्थजलैः पुत्रादिभिः दत्तानि दानानि लभामहे, तदा तृप्तिम् आप्नुमः।" शुद्धचित्तं धनं, शुभकालः, विधिवत् कर्म, यथोचितं पात्रं, परा भक्तिश्च—एतानि सर्वं काम्यं फलम् ददाति। एतानि पितृगानानि शृणु; श्रुत्वा, यथाविधि कर्म कुर्वीत। "स धन्यः, यो बुद्धिमान् अस्माकं वंशे जातः, यो निष्कपटः, वित्ते श्राद्धपिण्डं दास्यति।" "यो रत्नवस्त्रयानभोगवित्तसम्पन्नः, ब्राह्मणान् अस्मदर्थं दास्यति, वा यः यथाशक्ति अन्नेन, भक्त्या, विनयेन च उत्तमान् ब्राह्मणान् भोजयेत्—तदपि पुरुषस्य पर्याप्तम्।" "यदि न शक्नोति, तदा यथाशक्ति शाकं वा स्वल्पं दक्षिणां वा ब्राह्मणेभ्यः दद्यात्।" "यदि तत् अपि न शक्यते, सः आदरात् अङ्गुल्यग्रे तिलान् ब्राह्मणाय दद्यात्।" "सप्ताष्ट तिलैः, वा अञ्जलिना जलैः भक्त्या विनयेन च अस्मदर्थं दत्ते, तेन दानं कृतम्।" "यत् किमपि क्वचन लभ्यते, वा प्रतिदिनं गवां दुग्धम् अपि, यदि अन्यत् नास्ति, तेन अपि भक्त्या दत्त्वा अस्मान् तृप्तान् करोतु।" "यदि सर्वं नास्ति, तदा वनं गत्वा, वृक्षमूले पुण्यस्थानं निर्दिश्य, सूर्यादिलोकपालान् उद्दिश्य, उच्चैः वदेत्—'न मम वित्तं न धनेश्च, नापि श्राद्धयोग्यं किञ्चन; नमस्कृत्य पितॄन्, भक्त्या तृप्तिम् प्रार्थये—वायुपथे बाहू प्रसार्य।'" एवं पितृभिः सृष्ट्यर्थं न सृष्ट्यर्थं च गीतम्; एवं कृतं कर्म द्विजैः श्राद्धं भवति। एतत् पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण, सनकानुजेन, मे निवेदितम्, इति मार्कण्डेयः उवाच। अद्य ब्राह्मणान् शृणु। यो त्रिणचिकेताग्नीन्, त्रिमधूनि, त्रिसुपर्णानि वेद, षडङ्गविद्, वेदविद्, योगी, ज्योतिष्साम्नः श्रेष्ठगायकः च, स ब्राह्मणः श्राद्धे योग्यः। पुरोहितः, भ्रातृपुत्रः, पौत्रः, श्वश्रुः, श्वशुरः, मातुलः, तपस्वी ब्राह्मणः, पञ्चाग्निहोत्री, शिष्यः, बान्धवः, मातापितृभक्तः—एते श्राद्धे नियोज्याः। मित्रद्रोहिन्, विकृतनखः, कृष्णदन्तः, कन्यापातकी, अग्निहीनः, सोमविक्रेता, शप्तः, चौरः, निन्दकः, ग्रामपुरोहितः, वेदविक्रयी, वेदाध्यायी विक्रयी, परपत्नीपति, मातापितृत्यागी, नीचस्त्रीभर्ता, देवालयपुरोहितः—एते श्राद्धे न नियोज्याः। प्रथमदिने, विद्वान् श्रेष्ठान् ब्राह्मणान् आमन्त्रयेत्; अनामन्त्र्य च आगतान् तपस्विनः गृह्य भोजयेत्। आगतान् ब्राह्मणान् पादप्रक्षालनादिना शुद्धहस्तः, आसने उपवेश्य, सम्यक् भोजयेत्। पितृभ्यः देवताभ्यश्च पृथक् दम्पती नियोजयेत्, अथवा प्रत्येकं देवाय, प्रत्येकं पितृभ्यः च। मातामहस्य श्राद्धं वैश्वदेवेन सह, भक्त्या, अथवा केवलं वैश्वदेवम् विधिवत् कुर्यात्। देवब्राह्मणं पूर्वदिशि, पितृपितामहब्राह्मणान् उत्तरदिशि उपवेश्य भोजयेत्। केचित् पृथग् श्राद्धं, केचित् एकेन पाकेन संयुक्तं कर्तव्यमिति मन्यन्ते। एवं श्राद्धकर्मणः कालं, पात्रं, विधानं, फलञ्च, पितृवचनानुसारं, श्रद्दधानेन कर्तव्यमिति।