पूर्वं पितरः श्राद्धविहितैः हविभिः पोषिताः योगिनां योगवृद्धिं वर्धयन्ति स्म। तेषां तृप्तौ योगबलस्य प्रमोदनं जाता इति श्रुतम्। अतः योगिनः, योगिश्रेष्ठ, श्राद्धदानं कर्तव्यम्; एषा सोमपानां प्रमुखा सृष्टिः, अनुत्तमा, इति निगद्यते। एते एव, द्विजोत्तम, एक एव वंशरूपेण स्थिताः; भूमौ स्थितानां पूजनं कार्यं, स्वर्गे वसतां च तद्वत्। तेषु केचन कल्पवासिकाः, तेषां मध्ये सनकादयः, तपोवृद्धा वैराजाः च सन्ति; तेषु ये सत्यं प्राप्तवन्तः, ते मुक्ताः इति पितृवंशः प्रवर्तते। अग्निष्वात्ताः मरीचिपुत्राः, वैराजाः बार्हिषदः कथ्यन्ते; वसिष्ठस्य प्रजापतेः पितरः सुकालेयाः नाम्ना विख्याताः; एते अपि त्रिभिः वैदिकैः मन्त्रैः पूजनीयाः, शूद्रेण पृथक् न पूजनीयाः। शूद्रः तु त्रैवर्णिकैः अनुमतः सर्वान् पितॄन् पूजयेत्; शूद्रवंशस्य पृथक् पितरः न सन्ति। ब्राह्मण, मुक्तात्मा चैतन्ययुक्तः ब्राह्मणे दृश्यते; किन्तु विशेषशास्त्रैः, पुराणदृष्ट्या, अन्यथा कथ्यते। एवं, मुनिभिः स्तुतं शास्त्रं च, पूज्यजनानां च उत्पत्तिं ज्ञात्वा, स्वसृष्टिस्मृतिरेषां पुत्रैः ब्रह्मणः प्राप्ता; ते अपि ज्ञानतः परां मुक्तिं प्राप्तवन्तः। वसवः च अन्ये च, कश्यपादयः, सर्ववर्णेषु विज्ञेयाः; गन्धर्वादयः अपि नूनं तत्रैव। एषा, महर्षे, पितृसृष्टिः संक्षेपेण उक्ता; शतकोट्यां वर्षाणां अपि नान्तः विद्यते। अधुना श्राद्धस्य योग्यकालान् कथयामि; शृणु, द्विजोत्तम: यदा श्राद्धाय योग्यं हविः वा श्रेष्ठो ब्राह्मणः लभ्यते। तदा, संक्रान्तौ, विषुवे, चन्द्रसूर्यग्रहणे, तथा, द्विजश्रेष्ठ, यदा सूर्यः राश्यन्तरं प्राप्नोति, तदा श्राद्धं कर्तव्यम्। अशुभनक्षत्रग्रहपीडायाम्, वा दुष्टस्वप्नदर्शनानन्तरं, स्वेच्छया, नवधान्यागमने च, श्राद्धं कार्यम्। यदा अमावास्या आर्द्राविशाखास्वातिसंयुक्ता भवति, तदा पितृगणाः अष्टवर्षपर्यन्तं तृप्तिम् आप्नुवन्ति। पुष्ये, उग्रे नक्षत्रे, पुनर्वसौ च अमावास्यायां तदा पूजिताः पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिम् लभन्ते। वासव, आजैकपाद, वारुण नक्षत्रेषु अमावास्यायां, पितृतुष्टिं इच्छन्ति ये, तैः तत्र श्राद्धं कर्तव्यम्; तत्र देवाः अपि तृप्तिं लब्धुं कठिनम् इति। द्विजोत्तम, नवसु नक्षत्रेषु अमावास्यायां, अक्षयपुण्यकामैः श्राद्धं कर्तव्यम्; दशकोटिसहस्रगुणितेन अपि पुण्यस्य पारं न गच्छन्ति। पितरः अन्यं गुह्यं पुण्यकालं श्राद्धाय वदन्ति—शुक्लपक्षस्य वैशाखस्य तृतीया, कार्तिकस्य शुक्लनवमी। माघकृष्णपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च, चन्द्रसूर्यग्रहणे, अष्टकासु, उत्तरायणदक्षिणायने च, भक्त्या तिलमिश्रितं जलं पितृभ्यः दातव्यम्; तेन श्राद्धेन पितरः सहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिम् लभन्ते—एष रहस्यं पितृभिः उक्तम्। यदि माघशुक्लपक्षे पञ्चदशी वारुणसंयुक्ता भवति, स कालः पितृभ्यः परममङ्गलः; अल्पपुण्यैः स दुर्लभः, द्विजोत्तम। तस्मिन्काले यदि धनिष्ठा नक्षत्रं भवति, तदा जलान्नदानं कुलात् पितृभ्यः दत्तं दशसहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति। यदि तस्मिन्नेव काले पूर्वभागे भाद्रपदा नक्षत्राणि स्यु: तदा श्राद्धकर्तृभिः पितरः परमां तृप्तिम् आप्नुवन्ति, युगपर्यन्तं विश्रान्तिम् लभन्ते। यः श्रद्धया गङ्गायां, सरयू, विपाशा, सरस्वती, नैमिषा, गोमतीति तीर्थे स्नात्वा पितृपूजनं करोति, स पितॄणां क्लेशान् नाशयति। पितरः गायन्ति—"यदा संवत्सरान्ते पुनः माघशुक्लपक्षे पवित्रतीर्थतोयैः, पुत्रादिभिः दत्तैः, वयं तृप्तिम् आप्नुमः।" शुद्धं मनः, धनं, शुभकालः, विधिपूर्वकं कर्म, योग्यपात्रं, परा भक्ति—एतानि सर्वाभीष्टदं जनानां। शृणु, आर्य, पितृभिः गीतानि श्लोकान्; तानि श्रुत्वा, विधिना यथोक्तं आचरितव्यम्। धन्यः स पण्डितः, यो अस्माकं वंशे जातः, निःस्वार्थेन पिण्डदानं करिष्यति। यः रत्नवस्त्रयानभोगधनसम्पन्नः, अस्माकं निमित्तं ब्राह्मणान् दास्यति; अथवा, यथाशक्ति अन्नेन, श्रद्धया विनयेन च, उत्तमान् ब्राह्मणान् भोजयति, तावत् एव पर्याप्तम्। अन्नदाने अशक्तः सन्, यथाशक्ति शाकं वा लघुदक्षिणां वा श्रेष्ठब्राह्मणाय दद्यात्। यदि तत् अपि न शक्यते, श्रद्धया केचन तिलान् अङ्गुल्यग्रे स्थाप्य, यं कञ्चन ब्राह्मणं सम्मान्य, तस्मै दद्यात्। सप्ताष्टतिलैः वा जलपाणिना वा, श्रद्धया विनयेन च, अस्माकं निमित्तं दानं दद्यात्। यद्यत् कुत्रापि लभ्यते, गोदुग्धं वा, यदि अन्यत् नास्ति, तेन अपि श्रद्धया अस्मान् तृप्तिं यास्यति। सर्वत्र अभावे, वनं गत्वा, वृक्षमूले पुण्यस्थानं निर्दिश्य, सूर्यादिलोकपालान् प्रति उच्चैः वदेत्—"न मम धनं, न वित्तं, न श्राद्धाय योग्यं किञ्चन; पितॄन् नमस्कृत्य, मम श्रद्धया तृप्तिं यान्तु—वायुपथेषु बाहू प्रसर्य।" इति पितृभिः सृष्ट्यसृष्ट्यर्थं गीतम्; एवं द्विजेन कृतं कर्म श्राद्धमित्युच्यते। मार्कण्डेय उवाच—एतद् पूर्वं मम ब्रह्मसुतस्य प्राज्ञस्य, सनकस्य अनुजो, मम उक्तवान्, विप्रश्रेष्ठ; अधुनाऽपि ब्राह्मणान् शृणु। यः त्रिणाचिकेताग्निं, त्रिमधुवेद्यान्, त्रिसुपर्णस्तोत्राणि वेद, षडङ्गविद्, वेदवित्, पण्डितः, योगी, ज्योतिष्साम्नः श्रेष्ठगायकः च भवति। पुरोहितः, भ्रातृपुत्रः, पौत्रः, श्वशुरः, जामाता, मातुलः, तपोनिष्ठब्राह्मणः इत्येते पूज्याः।