यदा ते ब्रह्मवादिनः स्वर्गं गतवन्तः, तेषां पुत्राः शीघ्रमेव श्राद्धकाले तान् तर्पयामासुः हविरुपहारैः। सर्वे च ते दिव्यानि भूतानि, ये सप्त ब्रह्मणः मानसपुत्राः, मन्त्रविहितं पिण्डदानं पश्यन्तः तत्रैव निवसन्ति। तदा गौरमुखः पप्रच्छ—"के ते पितरः, हे ब्राह्मण, कियन्तं कालं तिष्ठन्ति? किमर्थं च तत्र पितृगणा स्थापिताः?" मार्कण्डेय उवाच—"केचन श्रेष्ठाः, ये देवानां सोमस्य च बलवर्धनाय प्रवृत्ताः, सप्त जना मरीच्यादयः, स्वर्गे पितरः स्मृताः। तेषां चत्वारः साकाराः, अन्ये त्रीणि निराकाराणि; तेषां लोकसृष्टिं ते कथयामि, शृणु। एषां तेजोमाहात्म्यं विस्तरेण शृणु; त्रीणि धर्मरूपाणि, अन्ये च परमगणाः; तेषां नामानि लोकांश्च वक्ष्यामि। संतानकाख्येषु लोकेषु तु तेजस्विनः निराकारपितरः, प्रजापतेः पुत्राः, निवसन्ति। विराटः श्रेष्ठसन्ततयः वैराजाः इति प्रसिद्धाः। एते स्वात्स्व लोकात् पतित्वा पुनः शाश्वतान् लोकान् प्राप्नुवन्ति, युगशतान्ते ब्रह्मविदः भूत्वा पुनर्जायन्ते। स्मृतिं पुनः प्राप्य योगपथं विशुद्धं चिन्तयन्तः, गम्यते यत्र न पुनरावृत्तिः, तं परमं योगमार्गं पुनः प्राप्नुवन्ति। एते पितरः श्राद्धदानेन तर्पिताः योगिनां योगं वर्धयन्ति; पूर्वं तृप्ताः सन्तः योगबलं प्रहर्षयन्ति स्म। अतः योगिभिः श्राद्धं दातव्यं, हे योगिश्रेष्ठ; एषा सोमपानां श्रेष्ठसृष्टिः, अतीव विशिष्टा। एते एव, द्विजोत्तम, एकैव सन्ततिः; भूमौ स्थिताः पूज्याः, स्वर्गे स्थिताः अपि पूज्याः। तेषु केचित् कल्पवासिकाः, तेषां मध्ये सनकादयः, वैराजाश्च तपोनिष्ठाः; तेषु सत्यं प्राप्ताः मुक्ताः; एवं पितृवंशः। अग्निष्वात्ताः मरीचेः सन्ततयः, वैराजाः बार्हिषदाः; वसिष्ठस्य प्रजापतेः पितरः सुकालेयाः; एते त्रैविद्येन पूजनीयाः, न पृथग् शूद्रेण। शूद्रः त्रिवर्णानां अनुमत्यैव सर्वान् पितॄन् पूजयेत्; पृथक् शूद्रपितरः न सन्ति। ब्राह्मणे मुक्तात्मा चैतन्यवान् दृश्यते; किन्तु विशेषशास्त्रपुराणदृष्ट्या अन्यथा। एवं मुनिभिः स्तुतं शास्त्रं ज्ञात्वा, पूज्यजननं च, तेषां पुत्राः ब्रह्मणः स्मृतिं लब्ध्वा ज्ञानतः परमां मुक्तिम् आप्नुवन्। वासवः कश्यपादयश्च सर्ववर्णानां बोध्याः; गन्धर्वादयः अपि नूनम्। एषा पितॄणां सृष्टिः संक्षेपेण वर्णिता; न हि तस्य अन्तः कोटिशतेऽपि। अधुना श्राद्धस्य योग्यकालं वक्ष्यामि, शृणु द्विजोत्तम; यदा योग्यं द्रव्यं वा श्रेष्ठो ब्राह्मणो वा लभ्यते। संक्रान्तौ विषुवति चन्द्रसूर्यग्रहणे, सूर्यस्य राश्यन्तरे च, श्राद्धं कर्तव्यं ज्ञात्वा कालमुपयुक्तम्। अशुभग्रहदोषे, दुःस्वप्नदर्शने, धान्यागमे च, स्वेच्छया श्राद्धं कर्तव्यम्। अमावास्यायां यदा आर्द्रा, विशाखा, स्वाती संयोगः, तदा श्राद्धेन पितरः अष्टवर्षपर्यन्तं तृप्तिं लभन्ते। पुष्ये, उग्रनक्षत्रे, पुनर्वसौ च, श्राद्धकाले पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिं प्राप्नुवन्ति। वासवे, आजैकपादे, वारुणे च अमावास्यायां, पितृतृप्तिकामः श्राद्धं कुर्यात्; तत्र देवाः अपि तृप्तिं दुर्लभां मन्यन्ते। अमावास्यायां नवसु नक्षत्रेषु श्राद्धं कुर्यात् अक्षयस्य पुण्यस्य कामनया; दशलक्षसहस्रेण अपि पुण्यस्य पारं न गच्छति। अन्यं गुह्यं पुण्यकालं पितरः वदन्ति—वैशाखशुक्लतृतीया, कार्तिकशुक्लनवमी च। माघकृष्णे त्रयोदशी, अमावास्या, चन्द्रसूर्यग्रहणयोः, अष्टकासु, उत्तरायणदक्षिणायनयोः च, श्रद्धया तिलोदकं पितृभ्यः दद्यात्; तेन श्राद्धेन पितरः सहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिं प्राप्नुवन्ति—एषा पितृभिः गुह्यं उक्तम्। माघशुक्लपक्षे पञ्चदश्यां वारुणसंयोगे, स पितृणां परमशुभः कालः; स तु अल्पपुण्यैः न लभ्यते। तत्र यदि धनिष्ठा नक्षत्रं स्यात्, तदा तिलोदकदानेन पितरः दशसहस्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिं लभन्ते। तत्रैव यदि पूर्वभाद्रपदा स्यात्, तदा श्राद्धकर्तृभिः पितरः परमां तृप्तिं प्राप्य युगपर्यन्तं शान्तिं लभन्ते। यः श्रद्धया गङ्गायां, सरयू, विपाशा, सरस्वती, नैमिषारण्ये, गोमती वा स्नात्वा पितृपूजनं करोति, स तेषां क्लेशान् नाशयति। पितरः गायन्ति—"यदा संवत्सरान्ते पुनः माघशुक्लपक्षान्ते पवित्रतीर्थोदकेन, पुत्रादिभिः दत्तैः दानैः, वयं तृप्तिं प्राप्नुमः।" शुद्धचित्तं, शुद्धं वित्तं, शुभकालः, विधिवत् क्रिया, योग्यं पात्रं, पराभक्तिः—एतानि सर्वं कामान् जनाय ददाति। अधुना, महाभाग, एतानि पितृगानानि शृणु; तानि श्रुत्वा यथाविधि आचरितव्यम्। धन्यः स बुद्धिमान् यो अस्माकं वंशे जातः, यो निष्कपटः वित्ते पिण्डं दास्यति। यः रत्नानि, वस्त्राणि, वाहनानि, भोगान्, वित्तं च युक्तः, अस्माकं कृते ब्राह्मणान् दास्यति; अथवा, यत् किंचित् आहारं शक्त्या, श्रद्धया विनयेन वा ब्राह्मणश्रेष्ठान् भोजयेत्, तदपि पर्याप्तं मन्यते।