यदा गौमुखः महामुनिः भगवान् हरिं नारायणं पूजयन् आसीत्, तदा महायोगी महर्षिः मार्कण्डेयः तत्र आगतः। स दूरात् आगच्छन्तं मार्कण्डेयम् दृष्ट्वा, परमभक्त्या हर्षपूर्णः तं आचार्यं जलादिभिः पाद्यादिभिः पूजयामास। ततः स गोशालायां उपविश्य, गौमुखः ऋषिः मार्कण्डेयम् अपृच्छत्—“किम् अहं कर्तव्यं, व्रतधारिन् श्रेष्ठ? मां उपदिश।” एवं पृष्टः, महातपस्वी श्रीमान् मार्कण्डेयः सौम्यं वाक्यम् गौमुखाय तस्मिन काले उवाच—“सत्सङ्गः एव महान् धर्मः। यदि किञ्चित् कर्म विषये ते संशयः अस्ति, तद् अपि पृच्छ।” ततः गौमुखः उवाच—“पितरः वेदवित् अनुसारः कथ्यन्ते। किं ते सर्ववर्णेषु सामान्याः, वा पृथक् पृथग् अस्ति?” मार्कण्डेयः प्रत्युवाच—“सर्वेषु देवेषु नारायणः आद्यः आचार्यः। तस्मात् ब्रह्मा उत्पन्नः, स च सप्तर्षीन् सृजत्। ‘मां पूजय’ इति परमेश्वरः तान् उक्तवान्। आरम्भे तैः स्वैः स्वैः आत्मनैव पूजनं कृतम्—एवं शास्त्रः वदति। ब्रह्मात् उत्पन्नाः तेषां महत् सर्गकर्मणि महान् अपराधः अभवत्, तस्मात् शापः दत्तः—‘यूयं सर्वे ज्ञानहीनाः भविष्यथ, न संशयः।’ एवं शप्ताः ब्रह्मणः आत्मसंतानाः, पुत्रान् उत्पाद्य स्ववंशं स्थापयित्वा, ततः स्वर्गं गताः। यदा ते ब्रह्मवादिनः स्वर्गं गताः, तेषां पुत्रैः शीघ्रं श्राद्धकाले तर्पणं कृतम्। सप्त ब्रह्मणः मानसपुत्राः दिव्याः, मन्त्रेण निर्दिष्टं पिण्डप्रदानं अनुष्ठाय स्थिताः। गौमुखः पुनः पृष्टवान्—“के पितरः, ब्राह्मण?, कियद् कालं तत्र तिष्ठन्ति? किमर्थं पितृगणाः तत्र लोकः स्थापितः?” मार्कण्डेयः उवाच—“केचित् श्रेष्ठाः, ये देवाः सोमस्य च बलं वर्धयन्ति, तेषां सप्त जनाः, मरीच्याद्याः, स्वर्गे पितरः स्मृताः। चत्वारः साकाराः, त्रयः निराकाराः; तेषां लोकसृष्टिं ते कथयामि। तेषां शक्तिं महत्त्वं च विस्तारतः शृणु; त्रयः धर्मस्वरूपिणः, अन्ये परमगणाः। तेषां नामानि लोकानि च वक्ष्यामि। संतानकाः नाम लोकाः, यत्र दीप्ताः निराकारपितृगणाः तिष्ठन्ति—ते प्रजापतेः पुत्राः। विराट्-प्रजायाः श्रेष्ठाः वैराजाः कथ्यन्ते। ते स्वलोकात् पतित्वा पुनः शाश्वतं लोकं प्राप्नुवन्ति, शतयुगान्ते ब्रह्मविदः पुनः जन्म लभन्ते। स्मृतिः लब्ध्वा, पुनः योगमार्गं, विशुद्धं, दुष्प्रत्यवर्त्यं, चिन्तयन्तः प्राप्तवन्ति। एते पितरः श्राद्धतर्पणैः पुष्टाः योगिनां योगं वर्धयन्ति; पूर्वं तर्पिताः योगबलं आस्वादयन्ति। अतः योगिभिः श्राद्धं कर्तव्यम्, योगिश्रेष्ठ, एषा सोमपानां श्रृष्टिः, अनुत्तमा। एते एव द्विजश्रेष्ठ, एकवंशरूपेण स्थिताः; भूमौ स्थिताः पूजनीयाः, स्वर्गस्थाः अपि पूजनीयाः। तेषु कल्पवासिकाः इति प्रख्याताः; तेषां मध्ये सनकादयः, वैराजाः तपस्यां स्थिताः; तेषु सत्यप्राप्ताः मुक्ताः—एवं पितृवंशः। अग्निष्वात्ताः मरीचेः पुत्राः, वैराजाः बार्हिषदाः; वसिष्ठस्य प्रजापतेः पितरः सुखालेयाः; एते त्रिवेदमन्त्रैः पूजनीयाः, शूद्रेण पृथक् न पूज्यन्ते। शूद्रः त्रिवर्णैः अनुमतः, सर्वान् पितरः पूजयेत्; शूद्रवंशस्य पृथक् पितरः न सन्ति। ब्राह्मणेषु मुक्तचेतनः दृश्यते, किन्तु विशेषशास्त्रेषु पुराणदृष्टिः अन्यथा। एवं ऋषिपूजितं शास्त्रं ज्ञात्वा, पूज्यस्य उत्पत्तिं च, ब्रह्मणः पुत्रैः स्वसृष्टिस्मृति लब्धा; तैः अपि ज्ञानात् परममोक्षः प्राप्तः। वासवः आदि कश्यपः सर्ववर्णेषु गण्यः, गन्धर्वादयः अपि निःसंदेहं। एषा पितृसृष्टिः संक्षेपेण उक्ता, शतकोटिवर्षे अपि अन्तः न विद्यते। अधुना श्राद्धस्य कालं वक्ष्यामि, द्विजश्रेष्ठ: शृणु; यदा श्राद्धाय योग्यं द्रव्यं वा उत्तमः ब्राह्मणः उपलब्धः। उत्तरायण-दक्षिणायन-सम्बन्धे, विषुवे, चन्द्रसूर्यग्रहणे, सूर्यस्य राश्यन्तरे, तदा श्राद्धं कर्तव्यम्। अशुभनक्षत्रग्रहदोषे, दुःस्वप्ने दृष्टे, नूतनधान्यागमने, इच्छया श्राद्धं कुर्यात्। अमावास्यायां, आर्द्रा, विशाखा, स्वाति-संयुक्ते, तदा कृतं श्राद्धं पितृगणान् अष्टवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति। पुष्ये, उग्रनक्षत्रे, पुनर्वसौ, तदा पूजिताः पितरः द्वादशवर्षपर्यन्तं तृप्तिं लभन्ति। वासवे, आजैकपादे, वारुणे अमावास्यायां, पितृतृप्तिं इच्छन् श्राद्धं कुर्यात्; तत्र देवैः अपि तृप्तिः दुर्गा। नवसु नक्षत्रेषु अमावास्यायां, अक्षयपुण्यकामेन श्राद्धं कर्तव्यम्; दशकोटिसहस्रेण अपि पुण्यस्य अन्तः न लभ्यते। पितरः अन्यं, गुह्यं, पुण्यकालं वदन्ति—वैशाखशुक्लतृतीयायां, कार्तिकशुक्लनवम्यां। माघकृष्णत्रयोदश्यां, पञ्चदश्यां, चन्द्रसूर्यग्रहणे, अष्टकायाम्, उत्तरायण-दक्षिणायनयोः। तत्र भक्त्या तिलयुक्तं जलं पितृभ्यः दद्यात्; तेन कृतं श्राद्धं पितृगणान् सहस्त्रवर्षपर्यन्तं तृप्तिं ददाति—एषा पितृभिः गुह्यं उक्तम्। एवं, मार्कण्डेयः गौमुखाय पितृसृष्टिं, तेषां पूजनं, श्राद्धस्य कालं च भक्तिपूर्णं कथयामास।