राजा जब एवं उक्तवान्, तस्य क्षणेनैव असुरविनाशिनः रूपे लयः अभवत्। स भूमिपालः तस्मिन्नेव स्थितौ, बहुषु कर्मसु यज्ञादिषु, मोक्षं प्राप्तवान्। ततः श्रीवराहः उवाच—एषा पुरातना कथा मया त्वं प्रति उक्ता, यथा स्वायम्भुवाय उक्ता आसीत्; सह सहस्रैः अन्यैः अपि, किञ्चित् विस्तरेण उक्तुं न शक्यते। हे पुण्यशालिन्, एषः पुराणः केवलं संक्षेपेण, यथास्मृतम्, मया उक्तः; समुद्रजलस्य सृष्टिः, यत्र तत्र च यः घटितः, स अनन्तः। स्वयंभूः ब्रह्मा च नारायणः अपि एषां कथां उक्तवन्तः; अन्यः कः उक्तुं शक्ष्यति? अस्य रूपस्य विस्तारात् केवलं आदिस्मृतिरेव, इति तव प्रति उक्तम्। भूमौ समुद्ररेणवः अनन्ताः; परन्तु परमेश्वरस्य सृष्टिकर्माणि गण्यन्ति न शक्यन्ति। नारायणस्य एषः भागः मया उक्तः, हे सुहासिनी; एषा कथा कृतयुगे यथावत् अभवत्—अथ किम् इच्छसि श्रोतुम्? ततः पृथिवी उवाच—एतत् महद् अद्भुतं दृष्ट्वा, गौमुखः ऋषिः रत्नधारिणः च शिष्याः, गुरोः किम् फलम् अथवा वरम् प्राप्तवन्तः? सः गौमुखः ऋषिः कः? स धर्मिष्ठः कः कर्म अकुर्वत् हरिहस्ते कृतं दृष्ट्वा? श्रीवराहः उवाच—भगवतः तद् कर्म एकक्षणे कृतम् दृष्ट्वा, स ऋषिः देवपूजायै इच्छन् प्रभासाख्यं वनं जगाम, यः सोमस्य दुष्प्राप्यं तीर्थम्। तत्र, यत्र पुण्यस्थलेषु चिन्तकाः भगवन्तं स्तुवन्ति, सः हरिं असुरनाशिनं पूजयामास। तस्य पूजनकाले, नारायणं भगवन्तं पूजयतः, योगिश्रेष्ठः महर्षिः मार्कण्डेयः आगतः। तं दूरात् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, ऋषिः हर्षपूर्णः, पाद्यादि जलैः, परमभक्त्या पूजयामास। ततः, गोशालायां उपविष्टः सः गौमुखः मार्कण्डेयम् पप्रच्छ—‘हे तपस्विन्, किं कर्तव्यं? मां उपदिश, व्रतश्रेठ!’। एवं उक्ते, महातपाः मार्कण्डेयः, सौम्यया वाचा, गौमुखम् इदं अब्रवीत्—‘सत्संगः एव महाकर्तव्यम्; किं तु यदि किञ्चित् संशयकर्म अस्ति, तत् पृच्छ।’ गौमुखः उवाच—‘पितरः इति वेदविदः यथाः उक्ताः; सर्ववर्णेषु सामान्याः वा, पृथग्वा?’ मार्कण्डेयः उवाच—‘सर्वदेवानां मध्ये नारायणः आद्यः गुरुः; तस्मात् ब्रह्मा उत्पन्नः, सः अपि सप्तर्षीन् सृष्टवान्। “मां पूजय” इति परमेश्वरः उक्तवान्; तेषां आरम्भे, स्वात्मनैव पूजनं कृतम्—शास्त्रः एवम् वदति। ब्रह्मात् उत्पन्नानां, सृजनकर्मणि प्रवृत्तानां, महापापं अभवत्—ततः शापः दत्तः: “सर्वे ज्ञानहीनाः भविष्यन्ति।” तेन शापेन, ब्रह्मणः आत्मजाः, पुत्रान् उत्पाद्य, स्वर्गं अगच्छन्। तेषां पुत्रैः शीघ्रं श्राद्धकाले पितरः तर्पिताः। सप्त ब्रह्मणः मानसपुत्राः स्वर्गे पिण्डदानं मन्त्रेण यथानिर्दिष्टं पश्यन्ति। गौमुखः पप्रच्छ—‘पितरः के? कियन्तं कालं तत्र तिष्ठन्ति? तेषां गणाः तत्र लोकं किमर्थम् स्थापिताः?’ मार्कण्डेयः उवाच—‘केचन उत्तमाः, देवसौमबलवर्धकाः, सप्त मारिच्यादयः, स्वर्गे पितरः स्मृताः। चत्वारः साकाराः, त्रीणि निराकाराणि; तेषां लोकसृष्टिं तव कथयामि। तेषां बलं महिमानं विस्तरेण शृणु; त्रीणि धर्मरूपाणि, अन्ये परमगणाः; तेषां नामानि लोकानि च शृणु। संतानकाः नाम लोकाः, यत्र तेजस्विनः निराकारपितरः तिष्ठन्ति—एते प्रजापतेः पुत्राः। विराट्प्रजायाः श्रेष्ठाः वैराजाः इति प्रसिद्धाः। एते स्वलोकात् पतित्वा, पुनः शाश्वतं लोकं प्राप्नुवन्ति; शतयुगान्ते ब्रह्मविदः पुनः जन्म प्राप्नुवन्ति। स्मृतिं पुनः प्राप्ताः, योगमार्गं पुनः प्राप्नुवन्ति, शुद्धं योगपथं चिन्तयन्ति, यः पुनरागमनाय दुष्प्राप्यः। एते पितरः श्राद्धतर्पणैः पुष्टाः, योगिनां योगं वर्धयन्ति; पूर्वं तर्पिताः योगबलं आस्वादयन्ति। अतः योगिनां श्राद्धं देयं, हे योगिश्रेष्ठ; एषा सोमपानां श्रेष्ठसृष्टिः, अतुला। एते द्विजश्रेष्ठ, एकवंशरूपेण तिष्ठन्ति; भूमिलोकवासी पूज्यः, स्वर्गवासी अपि पूज्यः। तेषु कल्पवासिकाः प्रसिद्धाः; तेषां मध्ये सनकादयः, वैराजाः तपश्चारिणः; तेषु सत्यं प्राप्ताः मुक्ताः—एषा पितृवंशपरम्परा। अग्निष्वात्ताः मारिचिपुत्राः, वैराजाः बर्हिषदः, वसिष्ठस्य पितरः सुकाल्याः; एते त्रिवेदमन्त्रैः पूज्याः, शूद्रेण पृथक् न पूज्याः। शूद्रः त्रिवर्णैः अनुमतः सर्वपितरः पूजयेत्; शूद्रवंशस्य पृथक् पितरः न सन्ति। ब्राह्मणेषु मुक्तचेतनः दृश्यते; किन्तु विशेषशास्त्रैः पुराणदृष्ट्या तदन्यथा। एवं, शास्त्रं ऋषिभिः स्तुतं, पूज्यजनस्य उत्पत्तिं ज्ञात्वा, ब्रह्मणः पुत्रैः स्वसृष्टिस्मृतिः प्राप्ता; तेषां ज्ञानात् परममोक्षः प्राप्तः। वसवः कश्यपादयः सर्ववर्णेषु गण्याः; गन्धर्वादयः अपि निःसन्देहं। एषा पितृसृष्टिः संक्षेपेण तव उक्ता; शतकोटिवर्षेषु अपि अस्य अन्तः नास्ति।