एवं तु स्पष्टता-समृद्धाः सन्ति, परन्तु तमसा आच्छादिताः, राजसा अधिष्ठिताः; तस्मात् तेषु दुःखं बहुलं दृश्यते, तथा पुनः पुनः कर्मणि प्रवृत्ताः भवन्ति। एतेषां सृष्टयः षड्विधाः कथिताः, हे सौभाग्यवते! प्रथमं महत्-सृष्टिः, द्वितीयं सूक्ष्म-तत्त्वानां सृष्टिः। तृतीयं वैकारिक-सृष्टिः, चतुर्थं इन्द्रिय-सृष्टिः इति कथ्यते; एवं बुद्ध्या उत्पन्ना या प्रकृतिसृष्टिः सा चतुर्थी। अचलानां मुख्यत्वेन चतुर्थी मुख्यसृष्टिः, तिर्यक्-स्रोतस् इति नाम्ना तेषां कारणात् कथ्यते। एवं उर्ध्व-स्रोतस् मध्ये श्रेष्ठः सप्तमः मानव-सृष्टिः, अष्टमी कृपा-सृष्टिः सा सत्-तमसा मिश्रिता। एतेषां पञ्च वैक्रिता इति प्रसिद्धाः, त्रयः प्रकृताः; नवमी कौमार-सृष्टिः सा प्रकृत्या च वैक्रित्या च। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः, प्रकृत्या च वैक्रित्या च, जगतः मूलकारणानि इति सम्यक् निरूपिताः। सृष्ट्याः विवरणं कृतम्; किं अन्यद् श्रोतुम् इच्छसि? भूमिः उवाच—ब्रह्मणः सृष्टिः, अव्यक्तात् उत्पन्ना, नवधा प्रवृत्ता। सा कथं वर्धिता, हे देव? तद् वद, हे अच्युत। श्रीवराहः उवाच—प्रथमं ब्रह्मा तपोयुक्तं रुद्रादीन् सृजति; ततः सनकादीन् च, मारिच्यादीन् च सृजति। मारिचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, पुलस्त्यः तेजस्वी, प्रचेताः, भृगुः, नारदः दशमः, वसिष्ठः तपोमयः च। सनकादीन् त्यागमार्गे नियुक्तवान्, मारिच्यादीन् कर्ममार्गे नियुक्तवान्, नारदं विहाय। प्रथमः प्रजापतिः, दक्षिणाङ्गुष्ठात् उत्पन्नः, आरम्भे स्ववंशेन चल-अचल-लोकं उत्पादितवान्। देवाः, दैत्याः, गन्धर्वाः, सर्पाः, पक्षिणः—सर्वे दक्षस्य कन्याभ्यः जाताः, सर्वे धर्मिष्ठाः। रुद्रः, कोपात् उत्पन्नः, परमेश्वरस्य भ्रू-कुटी-देशात् आविर्भूतः। स तीक्ष्णः, अत्यन्तभीषणः, अर्धनारी-अर्धपुरुष-रूपः, ब्रह्मणा स्वं विभज्य पुनः अदृश्यः। ब्रह्मणा आज्ञप्तः, द्विधा आत्मानं कृत्वा—स्त्री-पुं रूपेण, पुं भागं दशधा च एकैकम् अपि विभज्य, ब्रह्मणः एकादश रुद्राः प्रसिद्धाः जाताः। रुद्र-सृष्ट्याः कथा संक्षेपेण उक्ता; अधुना युग-महिमानं संक्षेपेण कथयामि। कृत, त्रेता, द्वापर, कलि—चत्वारि युगानि; तेषु महात्मानः, दानशालिनः नृपाः, देवाः, दैत्याः धर्मं स्थापयन्ति, कर्माणि कुर्वन्ति; तद् शृणु। प्रथमचक्रे मनुः स्वायम्भुवः आसीत्; तस्य द्वौ पुत्रौ, प्रियव्रतः उत्तानपादः, धर्मनिष्ठौ, मनुष्यान् अतिक्रान्तकर्मणौ। तत्र प्रियव्रतः, महायज्ञी, तपोयुक्तः, विविधान् महायज्ञान् बहु-दानैः अकरोत्। स्वपुत्रान् भारतेन सह सप्तद्वीपेषु स्थापयित्वा, स्वयं पुण्ये विशालभूमौ तपसि प्रवृत्तः। तस्मिन् तपोयुक्ते सम्राटि, नारदः तं धर्मानुगं द्रष्टुम् आगतः। आकाशे सूर्यप्रभया नारदं दृष्ट्वा, राजा हर्षेण तं अभ्यागतवान्। सम्यक् आसनं पाद्यं च दत्त्वा, स्वागत-वाक्यैः, विनयेन च, तौ परस्परं संवादं कृतवन्तौ; संवादान्ते राजा नारदं ब्रह्मविदं पप्रच्छ। प्रियव्रतः उवाच—हे भगवन्, नारद, कृतयुगे किञ्चित् अद्भुतं दृष्टं वा श्रुतं वा वद। नारदः उवाच—अद्भुतं दृष्टवान् अहम्; शृणु, प्रियव्रत। ह्यः अहं श्वेतद्वीपं गतवान्, तत्र सरः पद्मैः शोभितं दृष्टवान्। तस्य सरसः तटे विशालाक्षीं कन्यां अपश्यं; विस्मितः तां दीर्घनेत्रां कन्यां अपश्यं। तां मधुरवदिनीं पप्रच्छं—काऽसि त्वम्, सौम्ये? कथं अत्र स्थितासि? किमर्थं अत्र आगतासि? किं कर्तुम् इच्छसि, शोभने? एवं मया उक्ता सा मया अपि अपलकनयना निरीक्ष्य, मौनं कृत्वा स्मरणं कृत्वा, यावत् अहं परमविद्यां प्राप्तवान्। सर्वे वेदाः, सर्वे शास्त्राणि, योग-शिक्षा, वेद-परम्परा मया विस्मृता। हे नृप, दृष्ट्वा तत्क्षणात् सर्वं तया कन्यया हृतम्; ततः अहं विस्मितः, शोक-व्याकुलः अभवम्। तस्याः शरणं गत्वा, निरीक्ष्य, तदा दिव्यमानवः तस्याः शरीरे प्रादुरभवत्। तस्याः हृदि अन्यः, तस्याः वक्षसि अन्यः—तेजस्वी, रक्तनेत्रः, द्वादश सूर्य-समः। एवं त्रीन् पुरुषान् तस्याः शरीरे अपश्यं; क्षणात् केवलं कन्यैव अवशिष्टा, तान् न अपश्यं। ततः तां देवीं कन्यां पप्रच्छं—'कथं मम वेदाः नष्टाः? हे शुभे, तेषां नाशस्य कारणं वद।' कन्या उवाच—'अहं सर्ववेदानां माता, सावित्री नाम्ना प्रसिद्धा। त्वं मां न अभिज्ञाय, तव वेदाः हृताः।' एवं उक्त्वा, हे नृप, अहं तपोयुक्तः, विस्मितः, पप्रच्छं—'एते पुरुषाः के? वद, शोभने।' कन्या उवाच—'यो मम शरीरे स्थितः, सुन्दरनेत्रः, सर्वाङ्गयुक्तः, स न भगवान् नारायणः, ऋग्वेदरूपः। वह्निरूपः सः जपेन पापं शीघ्रं दहति।' 'यो तस्य हृदि दृष्टः, हे पुत्र, स ब्रह्मा महाबलः, यजुर्वेदरूपेण स्थितः।' 'यो तस्य वक्षसि उपविष्टः, शुद्धः, तेजस्वी, स रुद्रः सामवेदरूपः। स सूर्यवत् स्मृतः, पापं शीघ्रं नाशयति।' एवं श्रीवराहस्य वचनं श्रुत्वा, भूमिः तुष्टा, अद्भुतं सृष्ट्याः रहस्यं, वेदानां मातरं सावित्रीं, नारायणं, ब्रह्माणं, रुद्रं च, तेषां स्वरूपं, तेषां कार्यं च, सम्यक् अवगच्छति।