समाṅ्गम इति प्रसिद्धं स्थलं भविष्यति—इत्येवमुक्त्वा भगवान् तत्र योगफलस्य पूर्णत्वं निश्चित्य निरूपितवान्। तत्र निस्संशयं योगस्य फलम् सम्पूर्णं भवति। तस्मिन्नेव स्थले देवदत्तः ऋषिः परमविद्यां प्राप्तवान्। ततः प्रम्लोचा ऋषेः गर्भं धृत्वा आश्रमपरिसरेण निर्गता। शुचिस्मिता अपि स्वयम् पुनर्जाता इव मन्यन्ती, शुद्धस्मितं स्मितवती। ततः दृढनिश्चया सा तपस्यां मनः स्थापयामास। प्रथममासे फलेनैव जीवितवती। तृतीयमासस्य पञ्चमे दिवसे, चतुर्थमासस्य सप्तमे मध्ये, सप्तममासे चाष्टममासे पतितपत्रैः एव तया भोजनं कृतम्। एवं शतवर्षाणि हरे एव चित्तं समर्प्य स्थितवती। द्वन्द्वानि न अनुभूतवती, न चान्यं किञ्चन आत्मनः पृथक् अवलोकयामास। ततः भूमिं सर्वतः तेन तेजसा आवृतां दृष्ट्वा, इन्द्रियसमूहं संयम्य बाह्यं किञ्चन न पश्यति स्म। अहं भूमौ, हे देवी, तस्य समक्षं प्रकटः स्थितः। तत्र अहं हृषीकेश इति नाम्ना प्रसिद्धः अभवम्। बहिः स्थितं मां दृष्ट्वा स नमस्कारं कृत्वा प्रणम्य तिष्ठति स्म। तस्याः शरीरं कदम्बकुसुमसदृशं रोमाञ्चितम् अभवत्। ततः अहं तस्याः तपस्याः तुष्टः सन्, "हे विशाललोचना कन्ये, तव तपसा सन्तुष्टः अस्मि।" इति उक्त्वा, "अन्येषां दुर्लभं, अप्रदानीयं अपि ते ददामि।" इत्येवम्। सा भगवन्तं स्तुत्वा, हस्तौ संयम्य, प्रणम्य स्थितवती। अहं तस्याः तपस्याः प्रसन्नः सन्, दुष्प्राप्यं वरं ददामि। सा याचिता—"यदि त्वं तुष्टः, हे देवेश, तदा मां शुद्धां कुरु।" इति। अहं पुनः तां देवीं सम्बोध्य अवदं—"तव नाम्ना एष तीर्थं प्रसिद्धं भविष्यति। मम दर्शनात् शुद्धिः सिध्यति—मम वचने न संशयः।" ये तत्र दुष्टाः, शीघ्रं नाशं यास्यन्ति—नात्र संशयः। कालात् सा अपि तीर्थरूपा अभवत्। एष रुरुक्षेत्रस्य उत्पत्तिस्वरूपस्य परमगूढं रहस्यं। एवं श्रीवराहपुराणे रुरुक्षेत्रहृषीकेशमाहात्म्यं नाम षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ गौरनिर्गमनस्य माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। एष अद्भुततमो घटना रुरुक्षेत्रात् उत्पन्ना श्रुता। पुनः अन्यत् परमगूढं क्षेत्रं विद्यते—यत् परमशुद्धम्। श्रीवराहः उवाच—हिमवत्पर्वतशिखरेषु, शिलासु अपि अन्यः रहस्यमस्ति। तत्र गौरनिर्गमनं नाम, यत्र गावः नीताः आसन्। तत्र सप्ततिः कल्पान् और्वः प्रजापतिः स्थितवान्। स एवमवस्थितः, महतः कालस्य अतीते, न किञ्चन वरं याचितवान्, लाभालाभयोः उदासीनः। ततः दीर्घकालानन्तरं ब्रह्मयति नाम कश्चित् आगतः। भगवन् अपि तत्र आगच्छत्। तत्र और्वः समत्वेन तपः आचरन् स्थितवान्। और्वस्य निर्गमनं ज्ञात्वा, सर्वे तपस्विनः...