वराहपुराणम्

तदा सा रमणी तम् उपगम्य हसितवदना सस्मितम् इदम् उवाच— "किमर्थम् त्वम् अद्य मां प्राणिनां मध्ये विचिनोषि? किं मृगान् बाहुपाशेन नयन् विहरस्येव?" इति। सा पुनः विनयपूर्वकम् उक्तवती— "सर्वथा वयं तव वशे स्थिताः, यथेष्टं कर्म कुरु," इति। ततो राजा ताम् उत्तमाङ्गनां दक्षिणहस्तेन हसितां गृहीत्वा सह तया रमणीयानि सुखानि अनुभवन् कालक्रमेण बहून् दिनानि तया सह यथासम्भवम् अतीतानि। अथ किञ्चित्कालेन स राजा श्रान्तः सञ्जातक्लेशः सन् दुःखितः इत्याह— स्वमपि जानन्, स तपोभ्रष्टः, दैववशेन पराभूतः। तदा चिन्तयामास— "मूढानां हि वागियं, विवेकेन तु महदन्तरम्। स्त्रीदर्शनमात्रेण पुरुषः स्खलितः मोहितश्च भवति।" इत्युक्त्वा, मनः संहृत्य, तां दिव्यकन्यां प्रेक्ष्य विसर्जयामास। तत्रैव महद्विघ्नम् अभूत्, येन तपः क्षीणम्। स निश्‍चयपूर्वकम् उक्तवान्— "अधुना घोरं तपः करिष्यामि, एतन्मांसं शोषयिष्यामि," इति। ततः स गण्डकीसङ्गमे स्नात्वा, पितॄन् देवांश्च तर्पयित्वा शनैः शनैः उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितः। मार्गे भृगोराश्रमं रमणीयं दृष्ट्वा, तत्रैव तटस्थः स्थित्वा तपोभूमिं चिन्तयामास। तत्र स कठोरं तपः कृत्वा, शिवाराधनाय चित्तं निवेश्य, शर्वदर्शनकाङ्क्षया स्थितः। तदा शङ्करः लिङ्गरूपं धारयन्, तत्रैवोर्ध्वं चाधश्च प्रादुरभवत्। स भगवान् अनुग्रहपूर्णहृदयः सन्तं मुनिम् उवाच— "हे मुनिवर! माम् एव पश्य—शिवमहम्। यदपूर्वं सूक्ष्मरूपेण मां दृष्टवानसि, तदिदानीं एकरूपेण पश्यसि; तेन सिद्धिम् अवाप्स्यसि। एष देशः समङ्गमाख्यः प्रसिद्धो भविष्यति। अत्र योगस्य फलं पूर्णं भविष्यति, अत्र न संशयः।" इति। तदा देवदत्तः स मुनिः परां विद्यां प्राप्नोत्। प्रम्लोचा अपि तस्य मुनेशः गर्भं धारयित्वा, तस्मादाश्रमात् निर्गतवती। शुचिस्मिता तु स्वयम् आत्मानम् इव नूतनजन्मन्येव स्थितां मत्वा, शुद्धस्मितेन हृष्टा बभूव। सा दृढनिश्चयं कृत्वा, तपसि मनः निवेशयामास। प्रथमे मासि फलमेव भक्षयित्वा स्थितवती। तृतीयस्य पञ्चमे दिवसे, चतुर्थस्य सप्तमे मध्ये, सप्तमे मासि, अष्टमे च, पतितपत्राण्येवाश्नोत्। एवं शतसंवत्सरपर्यन्तं सा केवलं हरौ चित्तं स्थापयित्वा स्थितवती। तदा द्वन्द्वान्यपश्यन्, अन्यं च किञ्चन भूतं न सन्ददर्श। तदा पृथिवीं तेन तेजसा संवृतां दृष्ट्वा, इन्द्रियगणान् निगृह्य, बहिर्न किञ्चिदपश्यत्। अथाहं, हे पृथिव्याः देवी, तत्र तस्य साक्षात् प्रकटितोऽस्मि। तत्रैव हृषीकेश इति नाम्ना प्रसिद्धोऽभवम्। स मां बहिः स्थितं दृष्ट्वा, सषष्ठाङ्गं प्रणम्य, कृताञ्जलिरभवत्। तस्याः शरीरं कदम्बकुसुमसन्निभैः रोमाञ्चैः समाकुलम्। तदा तां वदनचन्द्रां दृष्ट्वा, "सुमध्यमे, तव तपसा तुष्टोऽस्मि। अन्येभ्यः दुर्लभं, यन्न दातव्यं, तत् त्वयापि दास्यामि," इत्युक्त्वा, सा भगवन्तं देवाधिदेवम् अर्चयित्वा कृताञ्जलिः स्तुतिमकरोत्।