भगवन्तं परमेष्ठिनं हरिं सर्वतेजसां सारभूतं सदा सर्वरूपधारिणं सर्वप्रभामयं वेद्मि। पृथिव्याम् सः पञ्चधा, आप्सु चतुरधा, वह्नौ त्रिधा, वायौ द्विधा, आकाशे शब्दरूपेण स्थितः, स एव परमपुरुषो हरिः। स एव चन्द्रः सूर्यः वह्निश्च; तस्मिन् इदं समस्तं जगत् लीयते, तस्मिन्नेव स्थितं जगत् प्रमोदते। अतः स एव राम इत्युच्यते, यः विश्वस्याधारः। संसारसागरे दुःखतरङ्गैः भीषणैः, असहिष्णुतामकरालमकरयुक्ते, यस्य स्मरणरूपनौका अस्ति, स न निमज्जति। अतः तपोवनमध्ये अपि स राम इति स्मर्यते। वेदेषु नष्टेषु तदा हरिः मत्स्यरूपं सदा धारयति; युगान्ते सर्वदिक् रक्ताभूतायाम्, स महाबलः अग्निरूपं बहुधा धारयन् अभवत्। सर्वेषु युगेषु, समुद्रमन्थने कूर्मरूपं सदा धारयन्, त्वत्तुल्यो नास्ति कश्चन, जनार्दनः स्वयमेव परं सत्त्वमस्ति। त्वया, महात्मन्, इदं विश्वं व्याप्यते; त्वं सर्वदिशो वेत्सि। कथं त्वां परित्यज्य, आद्यं परं धाम, अन्यत्र शरणं गच्छेयम्? आदौ केवलं त्वमेवासि; ततः त्वत्तः पृथिव्यापः परो वह्निर्वायुराकाशश्च, मनो बुद्धिः चैतन्यगुणाश्च सर्वे त्वत्त एवोत्पन्नाः। त्वया विश्वं व्याप्यते; त्वं शाश्वतः, मया पुरुषोत्तम इति स्मृतः। लोकनाथ! विश्वरूप! सहस्रबाहो! जय त्वं देवदेव! रामाय महात्मने नमः। एवं स्तूयमानः स देवश्रेष्ठः तुष्टः सञ्जातः, स एव स्वरूपं राजा सुप्रतीकाय दर्शयामास, तं च उवाच—"वरं वृणुष्व सुप्रतीक।" तस्य वचः श्रुत्वा, राजा भक्त्या देवदेवाय प्रणम्य उवाच—"देवदेव, संप्राप्तिकाले तव पररूपयोगं मे ददातु।" राज्ञः तद्वचनं श्रुत्वा, स क्षणेन दैत्यारिनि रूपे लयं प्राप्तः, तत्रैव स्थित्वा स भूमिपालः कर्मभिरनेकैः मुक्तिमवाप। श्रीवराह उवाच—एवं ते पुरातनं चरितं स्मृत्या स्वायम्भुवाय यथावत् कथितम्। अन्यैः सह सहस्रशः अपि, कश्चन सम्पूर्णं वक्तुं न शक्नोति। एष पुराणः संक्षेपेण स्मृत्या ते कथितः; समुद्रजलसृष्टिः, यत्र तत्र यद्भूतं, तदनन्त्यम्। स्वयम्भूः ब्रह्मा नारायणश्च अपि एतत् आख्यायन्ति; अन्यः कः कुर्यात्? न शक्यते अस्माभिः अपि—एवमुक्तं ते—यतो रूपस्य विष्णोः महत्त्वात् केवलं प्रारम्भमात्रं स्मरणीयम्। पृथिव्यां समुद्ररेणवः अनन्ताः; परन्तु परेश्वरस्य सृष्टिकर्माणि न गणयितुं शक्यन्ते। एष नारायणसम्बन्धी भागः मया ते कथितः, सुन्दरस्मिते! कृतयुगे यथावृत्तं आख्यातम्। किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच—एतदद्भुतं महद्वैचित्र्यं दृष्ट्वा, गौमुखर्षिः रत्नधारिणश्च, आचार्यात् किं फलं लब्धवन्तः? को वा स धर्मज्ञः गौमुखर्षिः? सः हर्यात्मनः कर्म दृष्ट्वा किं चकार? श्रीवराह उवाच—भगवत्कर्मणि तत्रैव दृष्ट्वा, सः ऋषिः देवमुपासितुमिच्छन् प्रभासारण्यं जगाम, यत् सोमस्य दुरापं तीर्थं। तत्र दैत्यनाशनं हरिं तीर्थचिन्तकैः स्तूयमानं, सः हरिं पूजयामास। तस्य पूजनकाले, योगिश्रेष्ठः महर्षिः मार्कण्डेयः तत्र आगतः। स तं दूरात् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, हर्षेण, पाद्येन च सम्यक् पूजयामास। ततः स गौशालायां उपविशत्, तं पप्रच्छ—"किं कर्तव्यं, महाव्रतिन्? उपदिश मे, मुने!" तस्य वचनं श्रुत्वा, तपस्वी महर्षिः मार्कण्डेयः सौम्यया वाचा तं गौमुखमुवाच। "एवमेव परमं धर्मः—सज्जनसंगः। यदि किञ्चिद्विचार्यं कर्म अस्ति, तत् पृच्छतु, महर्षे।" गौमुखः पप्रच्छ—"एते पितरः वेदवेदिनामुपदिष्टाः। किम् सर्वेषां वर्णानां सामन्याः, उत पृथक् पृथक्?" मार्कण्डेयः उवाच—"सर्वेषां देवतानां मध्ये नारायणः आद्य आचार्यः; तस्मात् ब्रह्मा जातः, तेन सप्तर्षयः सृष्टाः।" तं परमेश्वरः—"मां पूजय"—इति उक्त्वा, तैः आदौ स्वयमेवात्मनात्मानं पूजितवन्तः—एवं शास्त्रं वदति। तेषां ब्रह्मणः सुतानां सृष्टिकर्मण्युपवृत्तेषु, महापातकं कृतम्, तस्मात् शापः दत्तः—"विद्याहीनाः भविष्यथ, न संशयः।" तेन शापेन, ब्रह्मणः आत्मसंबूताः, पुत्रान् उत्पाद्य स्वर्गं जग्मुः। तेषां स्वर्गस्थितानां पुत्रैः शीघ्रं श्राद्धकर्मणा तृप्तिः कृता। ते सर्वे दिव्याः—ब्रह्मणः सप्त मानसपुत्राः—मन्त्रेण विहितं पिण्डदानं पश्यन्ति। गौमुखः पुनः पप्रच्छ—"के ते पितरः, ब्राह्मण, कियत्कालं वा तिष्ठन्ति? किमर्थं पितृगणाः तस्मिन्लोके प्रतिष्ठिताः?" मार्कण्डेयः उवाच—"केचित् श्रेष्ठाः, ये देवानां सोमस्य च बलवर्धनाय प्रवृत्ताः, सप्त जना, मरीच्यादयः, स्वर्गे पितरः इत्युच्यन्ते।" तेषां चत्वारः साकाराः, अन्ये त्रयः निराकाराः। तेषां लोकसृष्टिं वक्ष्यामि। शृणु। तेषां तेजस्विनां, निराकारपितृगणानां लोकाः संतानकाख्याः; ते प्रजापतेः पुत्राः। विराटः श्रेष्ठपुत्राः वैराजाः इत्युच्यन्ते। ते स्वलोकात् पतित्वा, पुनः शाश्वतान् लोकान् प्राप्य, शतयुगान्ते ब्रह्मविदः भूत्वा जायन्ते। ते स्मृतिं पुनरलब्ध्वा, योगस्य विशुद्धमार्गं चिन्तयन्तः, तस्मात् पुनरागमनदुष्करं योगमार्गं प्राप्नुवन्ति।