वराहपुराणम्

ततः देवानां प्रभुः शक्रः नाम्ना प्रम्लोचां समाह्वयत्। स शुभगात्रां तां प्रहृष्टया वाचा प्रोवाच—"शुभे, गच्छ, मुनौ पृथिव्यां जयमावह। स्वच्छन्दविलासैः सौम्यैः तं मुनेः मनः मोहयित्वा तमात्मवशं कुरु। एवं कृत्वा तव कल्याणं स्यात्, ऋषीकेशसमीपे।" तदनन्तरं प्रम्लोचा, सुमनोहरवनान्तरे, विविधवृक्षलतान्विते रम्ये स्थले प्रविश्य, यत्र मञ्जरीकुसुमगन्धः सुरभितोऽमृतरससम्भृतश्च दिशो व्याप्नोति, यत्र गान्धर्वगीतेन समन्वितं मलयानिलेन शीतलीकृतं वातावरणमासीत्, यत्र मुनिवीर्येण सरित्सरःसु सर्वक्रूरता परित्यक्ता, तत्र सा सुश्रोणि प्रम्लोचा प्रविश्य, मधुरं गीतं गायितुमुपचक्रमे। सा गान्धर्वगीतं प्रारभ्य, देवैः पूजिताः गान्धर्वाः अपि तत्र सह गायन्तः संमिलिताः। प्रम्लोचा पुष्पमयधनुष्कं समाकृष्य, पुष्पबाणान् सज्जीकृतवती। तस्याः पंचस्वरमधुरं गीतं श्रुत्वा, कामोऽपि पुनः पुनः धनुष्कमाकर्षत, न विश्रामं लेभे। स कामः तत्राश्रममण्डले विचरत्, सर्वतो दृष्ट्वा तुष्टचित्तः अभवत्। ततः स मुनिः, तां सुन्दराङ्गीं प्रम्लोचां दृष्ट्वा, कामबाणेन विद्धः। सा अपि, मृगशावनेत्रया दृष्ट्या देवदत्तं पश्यन्ती, तस्मिन् अनुरक्ताभवत्। सा हस्तेन कन्दुकं ताडयन्ती, चञ्चललोचना, परमसौन्दर्ययुक्ता बभूव। सुकुमारविलासैः साभिनयैः सा मुनिं मनसा मोहितवती। सा सुवर्णमेखलया भूषितं सुकुमारं वस्त्रं परिधानं कृत्वा स्थितवती। तदा मोहिता मुनिः तस्या समीपं गतः, तामिदं वचनमुवाच—"किं त्वं मृगाणि बध्नासि, मम सदृशान् जनान् बाहुपाशेन वशीकुर्वती?" तदा सा—"यथेष्टं त्वं वशगतः, यदिच्छसि तत्कुरु," इत्युक्त्वा। ततः स मुनिः तां प्रहसन्तीं दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा, तया सह रमणीयान् विलासान् अयम् अनुभूतवान्। एवं स तया सह अनेकदिनानि यथासम्भवम् अतीतानि। कदाचित् स मुनिः क्लान्तः, महता संतापेन इदं वचनमुवाच—"ज्ञात्वापि, तपः पतितोऽस्मि, दैवबलात्। मूढानां वाक्यमेतदस्ति, विचारयतः महान्विशेषः। स्त्रीदर्शनमात्रेण नरः मोहात् द्रवति।" इति उक्त्वा, मनसा विरक्तः, तां दिव्यांगनां विससर्ज। अत्र महत् विघ्नमुत्पन्नं, तपःक्षयहेतुः अभवत्। "अहं कठोरं तपः करिष्यामि, एतन्मांसं शोषयिष्यामि," इति संकल्प्य, गण्डकीसंगमे स्नात्वा, पितृन्देवान् च तर्पयित्वा, शनैः शनैः उत्तरदिशं प्रति प्रस्थितः, भृग्वाश्रमं रमणीयं दृष्ट्वा, तस्मिन्नाश्रमे तीरदेशे उपविश्य, तपोभूमिं चिन्तयामास। तत्र स मुनिः, शिवदर्शनकाङ्क्षया, कठोरं तपः अकार्षीत्। तदा शिवः लिङ्गरूपेण, उपरि अधश्च, तत्र प्रादुरभवत्। स करुणया हृदया तं मुनिं उवाच—"हे मुनि, मामेकं पश्य—अहं शिवः। यदिदं पूर्वं मया सूक्ष्मरूपेण दृष्टं त्वया, तदिदानीं एकरूपेण दृष्ट्वा सिद्धिमवाप्स्यसि।" एवं स कथा एकस्रवन् संस्कृतेन।