वराहपुराणम्

यः परमं पदं इच्छति, स मम लोकं गच्छति—इति श्रीभगवान् उवाच। एषा कथा त्वया श्रुता, हे महादेवि, किं पुनरन्यत् श्रोतुमिच्छसि? इति श्रीवराहपुराणे शालग्रामक्षेत्रमाहात्म्याख्यायां पंचचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः। अथ हृषीकेशस्य रुरुक्षेत्रमाहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। शालग्रामस्य गुह्यं महद्वैभवं श्रुत्वा, पृथ्वी देवी हर्षिता सन्देहविनिर्मुक्ता सञ्जाता। सा उवाच—यदेतद् रुरुषण्डमिति त्वया कीर्तितं, यत् परं क्षेत्रं त्वया पूजितमुत्तमं, तत्र त्वं हृषीकेशेन नाम्ना शरणं गतमिति मया श्रुतम्। ततो भगवान् वराह उवाच—भृगुवंशे कश्चन वेदवेदाङ्गपारगः महर्षिः जातः। स यज्ञविद्याम् अतीव निपुणः, व्रतानुरक्तः, अतिथिसत्कारणप्रियश्चासीत्। तस्याश्रमस्य समीपे मृगगणाः शान्ताः विचरन्ति स्म, मूलकन्दफलसमृद्धिश्च तत्रासीत्। दशसहस्राधिकवर्षाणि सः तपः कृत्वा स्थितः। एतेन समयेन इन्द्रः चिन्तयामास—भगवन्तं हृषीकेशं प्रति मनसा चित्तेन च स्पन्दमानः मधुरवचनानि प्रोवाच—मया चिन्तिते, त्वमेव परं मार्गः। तस्य वाक्यानि श्रुत्वा, कामानुगता वाताः सर्वत्र सञ्चरन्ति स्म। स्वात्मनियन्तारमपि मनः को न विचालयितुं न शक्नुयात्? त्वत्तः अनुमतिं लब्ध्वा शीघ्रमेव वद सुखी भव। तदा त्वां दृष्ट्वा मम सन्देहः क्षणेन नष्टः। एवं स महर्षिः हृषीकेशभक्त्या हिमवत्सु रम्ये स्थले वसति स्म। तं तपस्विनं दृष्ट्वा, इन्द्रः चिन्तयामास—नूनं मम पदहरणायायं तपः करोति, तस्मात् प्रतिनिवर्तितव्यं तस्य तपः। ततः कामस्य प्रेरणया ते देवगणाः निश्चित्य निष्क्रान्ताः। तदा देवानामधिपः शक्रः प्रम्लोचां नाम अप्सरसं समाह्वयत्। तं प्रति उवाच—गच्छ शुभे, भूमौ मुनौ जयमावह। तं तव लावण्यविलासैः वशीकुरु, स्वधीनं कुरु। एवं कृत्वा तव कल्याणं भूयात् हृषीकेशस्य समीपे। तत्र समीपवर्तिन्यां वनराज्यां, विविधवृक्षलतासंछन्नायां, पुष्पिताम्रकदलीगन्धयुक्तायां, मधुरमधुसाररससम्भृतायां, गन्धर्वगीतध्वनिसंयुक्तायां, मलयसमीरशीतलितायां च कानने, यत्र मुनिवीर्येण सर्वा हिंसा सरित्सरःसु परित्यक्ता, तत्र सा सुश्रोणि प्रम्लोचा प्रविश्य मधुरं गीतं गायितुम् आरब्धा। गन्धर्वगीतम् आरभ्य, देवैः पूजिता गन्धर्वाश्च तत्र साकं गायन्ति स्म। सा पुष्पधनुषः संधानं कृत्वा बाणान् सन्धानयामास। तस्याः गीतं पंचस्वरमधुरं श्रुत्वा, कामः पुनः पुनः धनुष्कर्षणं चकार। सः आश्रममध्यम् अतीत्य, सर्वं निरीक्ष्य तुष्टचित्तः विचरन्। तां सुशरीरां दृष्ट्वा, मुनिः कामबाणेन विद्धः सञ्जातः। सा अपि मृगाक्षी देवदत्तं निरीक्ष्य तत्रासक्तचित्ता बभूव। सा हस्तेन कन्दुकमाक्रन्दयन्ती, चञ्चललोचना, अतीव मनोहररूपा बभूव। तस्याः लीलाविलासैः सौम्यैः तं मुनिं मनसा वशीकृतवती। सा शुभवस्त्रं परिधानं, सुवर्णमेखलया भूषिता बभूव। तस्याः रूपमोहितः मुनिः समीपमागत्य तामिदं वचनमुवाच। इति श्रीवराहपुराणे हृषीकेशस्य रुरुक्षेत्रमाहात्म्ये कथा प्रवहति।