वराहपुराणम्

ऋषिः कराङ्गुलिसंयुक्तः परमपुरुषं प्राञ्जलिः प्रार्थयामास—"एषा दुष्टवृत्तिः दुष्प्रतिहार्या बलसमूहम् अनुग्रहीतारं च समूलं नाशय।" तस्यैवं वाक्यं श्रुत्वा भगवान् तेजसा दीप्यमानं चक्रं सुदर्शनाख्यं कालरूपं महाबलिनां दैत्यानां सेनायाःोपरि प्रजिज्ञापयत्। ततः सुदर्शनचक्रेण दुष्प्रतिहार्या दैत्यसेना निमेषमात्रेण बहुविधं भस्मसात् कृता। तदनन्तरं देवः गौऱमुखर्षिं प्रति उवाच—"एषा दानवसेना क्षणमात्रेण विनष्टा।" अतः प्रभृति एष वनप्रदेशः नैमिषारण्यरूपेण विख्यातो भविष्यति, विशेषतः ब्राह्मणानां हिताय। अहं च यज्ञेश्वरः अस्मिन् वनान्तरे नित्यं वत्स्यामि; अत्रैव नाम्ना पूजनीयः स्याम्, चूडामणिराजानः पञ्चदश कृतयुगे समुत्पत्स्यन्ति, हे मुनिश्रेष्ठ। एवमुक्त्वा भगवान् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। द्विजो गौऱमुखः स्वाश्रमे परमसन्तोषेण स्थितवान्। ततः श्रीवराहः उवाच—यदा सुदर्शनाग्निना पुत्रस्य दग्धत्वं श्रुत्वा, धीरचित्तः सुभ्रातृकः नाम राजा चिन्तयामास। चिन्तयन् सः मनसि निश्चितवान्—"चित्रकूटपर्वते विष्णुः नित्यं रामरूपेण प्रसिद्धः; तस्मात् अहं जगन्नाथं रामनाम्ना स्तोष्यामि।" ततोऽसौ सुप्रतीकः राजा प्रार्थयामास—"नरपतिरामाय, अच्युताय, पुराणऋषये, सुरारिविनाशनाय, शिवमूर्तये, आदये, महेश्वराय, शरणागतार्तिनाशनाय, शोभायमानाय नमः। त्वमेव सर्वतेजसां सारः; त्वत्कृते सर्वतेजः सृज्यते, सर्वरूपधारी; पृथिव्याम् पञ्चधा, आप्सु चतुर्धा, वह्नौ त्रिधा, वायौ द्विधा, आकाशे शब्दरूपेण स्थितः, हे हरि, पुरुषोत्तम। त्वं सोमः, त्वं सूर्यः, त्वं वह्निः; त्वयि समस्तं जगत् लीयते, त्वयि स्थितं जगत् मुदं लभते; अतः त्वं रामः जगदधारभूतः संस्तुतः। संसारसागरे दुःखतरङ्गसमाकुले, अक्षान्तिमकरग्रस्ते पुरुषः न निमज्जति यः तवस्मरणरूपेण नौकां प्राप्नोति; अतः त्वं रामः स्मृतः, तपोवनान्तरेऽपि। वेदनाशे त्वं मत्स्यरूपेण स्थितः, युगान्ते सर्वदिशः रक्ताभिः सञ्जाताः सति, त्वं वह्निरूपेण बहुविधं रूपं धारयन् अभूत्। प्रतियुगे, हे माधव, समुद्रमन्थने कूर्मरूपेण स्थितः; नास्ति त्वत्समो अन्यः, हे जनार्दन, त्वमेव परं ब्रह्म। त्वया समस्तं जगत् व्याप्यते; त्वं सर्वदिशः वेत्सि; कथं त्वां परित्यज्य अन्यत्र शरणं गच्छेयम्? आदौ केवलं त्वमेवासीत्; ततः त्वत्तः पृथिवी, आपः, वह्निः, वायुः, आकाशः, मनः, बुद्धिः, चैतन्यगुणाश्च उत्पन्नाः। त्वया विश्वमिदं व्याप्यते; त्वं नित्यः, मया पुरुषोत्तम इति ज्ञातः; लोकनाथ, विश्वमूर्ते, सहस्रबाहो, जयस्ते, देवदेव, राम महाश्रये, नमः।" एवं स्तुतः स देवश्रेष्ठः तुष्टः सञ्जातः, स्वस्वरूपं सुप्रतीकाय राज्ञे दर्शयामास—"वरं वृणीष्व" इति तमवदत्। तदा राजा भक्त्या देवदेवं प्रणम्य प्रार्थयामास—"प्रभो, अन्तकाले तव पररूपसायुज्यम् मे देहि।" राजा एवमुक्त्वा क्षणेनैव दैत्यान्तकररूपे लीनः अभवत्; स भूमिपः कर्मभिः मुक्तिं प्राप्नोत्। श्रीवराहः पुनरुवाच—एवं पुरातनं चरितं यथासंभवं स्वायम्भुवाय उक्तं मया; सहस्रशः अपि अन्यैः वक्तुं न शक्यते। धन्ये, एषः पुराणः संक्षेपेण स्मृतिपूर्वकं कथितः; समुद्रजलसृष्टिः, यदत्र यत्र जातं, तद् अनन्तम्। स्वयंभूः ब्रह्मा नारायणश्चैतत् आख्यातवन्तौ; अन्यः कः कथयेत्? न हि शक्यते अस्माभिः—एवं ते निगदितम्; तस्य रूपस्य महत्त्वात् केवलं आद्यभागः स्मृतः। पृथिव्यां समुद्ररेणवः असंख्येयाः; परन्तु भगवतः सृष्टिकृत्यं न गणयितुं शक्यते। नारायणस्यायं भागः मया कथितः, सुमुखि; कृतयुगे यथावृत्तं तदेतदाख्यातम्; किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच—एवं तदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा, गौऱमुखर्षिः रत्नराजानश्च किं फलमथवा वरं प्राप्नुवन्? सः गौऱमुखः कः? धर्मात्मा सः किमकरोत् हर्याः कर्मदर्शनानन्तरम्? श्रीवराहः उवाच—भगवत्कर्मक्षणमात्रेण दृष्ट्वा, स ऋषिः देवस्य पूजनाय प्राभासाख्यं वनं, सोमतीर्थं दुष्प्राप्यं, जगाम। तत्र दानवविनाशकः देवः तीर्थचिन्तकैः स्तूयते; सः हरिं पूजयामास। पूजयन् एव, योगिश्रेष्ठः मुनिः मार्कण्डेयः तत्र समुपाजगाम। तं दूरात् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, स गौऱमुखः मुनिः प्रमुदितः सपर्यया पाद्येन समर्चयत्। ततो गोशालायां स्थित्वा, स मुनिः पप्रच्छ—"किं कर्तव्यं मया, ब्रूहि, व्रतश्रेष्ठ?" इति। एवमुक्तः तपसा समन्वितः श्रीमान्मार्कण्डेयः सौम्यया वाचा गौऱमुखं तदा उवाच—"एष धर्मः परमः—सज्जनसङ्गः। किंचिद् कर्तव्यं संशयस्ते चेत्, तत्पृच्छ।" गौऱमुखः उवाच—"एते पितरः श्रुतिप्रसिद्धाः; किं सर्वेषां वर्णानां सामन्याः, उत पृथक् पृथक्?" मार्कण्डेयः उवाच—"सर्वेषां देवतानां मध्ये नारायणः आद्याचार्यः; तस्मात् ब्रह्मा जातः, तेन सप्तर्षयः सृष्टाः। 'मां पूजय' इति परमेणेशेन उक्ताः; आदौ स्वयमेव आत्मनात्मानं पूजयामासुः—एवं श्रुतिर्निर्दिशति। ब्रह्मणः सृष्टेषु महाकर्मसु जातेषु, महान् अपराधः जातः; तस्मात् शापः दत्तः—'ज्ञानशून्याः भविष्यथ, न संशयः।' तेन शप्ताः, ब्रह्मणः आत्मनः उत्पन्नाः, पुत्रान् उत्पाद्य स्वर्गं जग्मुः।" एवं श्रीवराहपुराणस्य एते श्लोकाः एकसूत्रेण सम्यक् आख्याताः।