पूर्वदिशि तस्य क्षेत्रस्य हंसतीर्थं स्मृतम्। तत्र, शिवरात्रौ भक्तैः महोत्सवे पूजायाम्, काकाः भोजनलोलुपाः तत्तद् नैवेद्यं प्रति उड्डीयन्ति स्म। तयोः कयोःचित् काकयोः युध्यमानयोः तस्मिन गर्ते पतनम् अभवत्। तत्र तौ चन्द्रसमानप्रभौ द्वौ हंसौ भूत्वा निर्गतौ। तस्मात् कालात्, हे महाभागे, हंसतीर्थं इति तस्य क्षेत्रस्य नाम प्रसिद्धम्। पूर्वं तद् यक्षेण निर्मितम्, यक्षतीर्थं इति प्रसिद्धम्। तत्र, शिवभक्तः कश्चन पूर्णनिष्ठः तत्र जीवनं त्यक्तवान्। तस्य क्षेत्रस्य प्रभावः तत्र योगिश्रेष्ठस्य महात्म्येन जातः। एतत् सर्वं, हे पृथिव्याः, गुह्यं पुण्यक्षेत्रं तव उक्तम्। सर्वेषु गुह्येषु एतत् परं; किं अन्यत् श्रोतुम् इच्छसि? अथ शालग्रामक्षेत्रस्य महिमानं कथयामि। हे देवाधिदेव, शालंकायन ऋषिः— श्रीवराहः उवाच— विधिवत् तपः कृत्वा स उत्तमं शालवृक्षं दृष्टवान्। स वृक्षः अखण्डः, अतुल्यरूपः, विशालः, पुष्पितः च। शालंकायनः ऋषिः ज्ञानार्जनेन क्लान्तः तं अद्भुतं वृक्षं निरीक्ष्य विश्रामाय स्थितवान्। तद्वृक्षस्य पूर्वदिशि, ऋषिः पश्चिमाभिमुखः स्थितः। तत्र, हे सुन्दरी, तस्य शालवृक्षस्य पूर्वभागे, स निश्चलनियमः ऋषिः मां द्रष्टुम् एकाग्रचित्तः अभवत्। मम तेजसा आकृष्टः शनैः नेत्रौ उद्घाट्य माम् अपश्यत्। अहं तस्य वृक्षस्य दक्षिणभागे अगच्छम्। स मम पुरतः स्थित्वा प्रियं स्तोत्रं कृतवान्। स्तुत्याः पूजितः अहं पश्चिमदिशं अगच्छम्। यजुर्वेदमन्त्रैः स्तुतः पश्चिमं गतवान्। तत्र अपि ऋषिः सामवेदमन्त्रैः मां स्तुतवान्। ततः परमं सुखं प्राप्य अहं तं ऋषिं अभाषम्। तस्य तपस्याः स्तुत्याश्च प्रसन्नः अहं तं ऋषिं सम्बोधितवान्। मया एवं उक्तः शालंकायनः ऋषिः, ततः, हे देवी, दृढनियमः स ऋषिः माम् अभाषत्। अहं समस्तपृथिवीं पर्वतान् वनानि उपवनानि च विचरामि। यदि त्वं मयि प्रसन्नः, हे परमेश्वर, सर्वशान्तिदाता, तर्हि, हे विश्वनाथ, आत्मसमं पुत्रं मे दातुम् इच्छामि। एवं तेन तपस्विना ब्राह्मणेन वरः याचितः। तस्य वचांसि श्रुत्वा, यत् त्वया दीर्घकालं चिन्तितम्, हे ऋषे, नियमपालनात्, परमं रूपं भगवतः नन्दिकेश्वरनाम्ना। तपः सन्त्यज्य शान्तिं प्राप्नुहि, हे ब्राह्मण, हे महर्षे। त्वं न जानासि, हे ऋषिश्रेष्ठ, स नन्दिकेश्वरः जातः। मथुरायाः आमुष्यायणं आनीय। तत्र, हे भाग्यशाली, तपोवनं स्थाय, तपःसंपदां निधिः भव।