नन्दीः त्रिशूलधरः सन्, गावः पुरतः स्थापयित्वा, हरिक्षेत्रं प्रति जगाम। तदा नन्दीः, गवां गणैः पूर्वं गच्छन्, तत्र विचरतां देवानां कारणेन तद् क्षेत्रं "देवाट" इति प्रसिद्धं जातम्। स त्रिशूलपाणिः देवानां स्वामी भक्तेभ्यः अभयं ददाति। तस्मिन् स्थले महादेवः सालेङ्कायनगोत्रजः एव स्थितः। स एव महायोगी योगसिद्धिं ददाति। तत्र त्रिजटाभ्यः त्रयो धाराः अद्भुतरूपेण उत्पन्नाः। एषा त्रिधारा पुण्यभूमिः त्रिजटाभ्यः उत्पन्ना इति कथ्यते। शालग्रामाख्ये क्षेत्रे यः भक्त्या हरिं पूजयति, स त्रिधारायां स्नात्वा पितॄन् देवांश्च तर्पयति। तस्य क्षेत्रस्य पूर्वदिशि "हंसतीर्थ" इति स्मर्यते। कदाचित् शिवरात्रौ, भक्तैः महोत्सवे पूजायां, काकाः तत्र भोजनलोलुपाः हविरुद्दिश्य आकाशे पतन्ति। तयोः द्वयोः परस्परं युध्यतोः, तौ गह्वरं पतितवन्तौ। तत्र ताव् हंसौ बभूवतुः, शशिप्रभौ, तस्मात् तस्मिन्नेव तीर्थे "हंसतीर्थ" इति नाम प्रसिद्धम्। पूर्वं तद् यक्षेण निर्मितम् आसीत्, "यक्षतीर्थ" इति चाख्यातम्। तत्र शिवभक्तः कश्चन सर्वात्मना देवं समर्प्य प्राणान् त्यक्तवान्। एतादृशं तस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं, महायोगिनः प्रभावात्। एतत् सर्वं रहस्यं पुण्यक्षेत्रं त्वां प्रति आख्यातवानस्मि, हे पृथिवि। सर्वरहस्यानां एतत् परं रहस्यं; किम् अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? शालग्रामक्षेत्रस्य माहात्म्यं शृणु। देवेश्वर, सालेङ्कायन ऋषिः नियमानुसारं तपः कुर्वन्, उत्तमं सालवृक्षं ददर्श। स वृक्षः अखण्डितः, अतुल्यरूपः, विशालः, पुष्पितश्च आसीत्। सालेङ्कायन ऋषिः, ज्ञानार्जनेन श्रान्तः, तं दिव्यं वृक्षं दृष्ट्वा तत्रैव विरराम। तस्मात् सालवृक्षात् पूर्वदिशि स्थित्वा, स ऋषिः पश्चिमाभिमुखः तिष्ठन् आसीत्। ततः पूर्वदिशि तस्य सालवृक्षस्य, मम दर्शनं कृत्वा, स दृढव्रतः मुनिः मां सस्नेहं निरीक्ष्य स्थितवान्। मम तेजसा आहत्य, शनैः चक्षूंषि विवृत्य माम् अवलोकयामास। अहं तु तस्मिन्वृक्षस्य दक्षिणभागं गतवान्। स मुनिः मम पुरतः स्थित्वा, प्रियैः स्तोत्रैः माम् अस्तौत्। स्तुत्या पूजितः सन्, अहं पश्चिमदिशं गतवान्। तत्रापि, यजुर्वेदीयैः मन्त्रैः मया स्तुतः सन्, पश्चिमदिशं गच्छामि। तत्रापि स मुनिः सामवेदीयैः मन्त्रैः माम् अर्चितवान्। तदा परमं हर्षं प्राप्य, अहं तस्मै मुनये वाक्यम् उदितवान्। तपसा च स्तुत्या च तुष्टः सन्, सालेङ्कायन ऋषिं सम्बोध्य अहमवदं। ततः, हे देवी, स दृढव्रतः मुनिः माम् इत्येवमुवाच—"अहं पर्वतवना काननानि च सर्वां पृथिवीं विचरामि" इति। एवं तद् पुण्यक्षेत्रं, तत्र स्थितं देवबलं, योगसिद्धिदं, रहस्यं च, कथितम्।