वनमध्ये सः कुमारगजैः गजपालकैश्च सह क्रीडन्वसति स्म। तयोः उभयोः शापमोहितयोः वनं प्रति पृथिवीं विचरतोः, सः त्रिवेणीं प्रति गमनाय, स्नानकाङ्क्षया, समुपजगाम। तत्र सः स्वयमेव तान् पाययित्वा सन्तोषेण सह क्रीडामकरोत्। तदा पूर्वेण प्रेरितः, पूर्ववैरेण स्मरन्, मकरः तं गजं आक्रम्य, तत्रैव जलेन आकर्षयत्। तयोः परस्परं बहुधा तान्युत्कर्षणानि दन्तच्छेदनानि च जातानि, संघर्षः अभवत्। तत्र बहवः प्राणिनः ताभ्याम् उपद्रविताः नष्टाः। अथ तेन भगवतः भक्तवत्सलस्य देवस्य शरणं याचितम्। पुनः पुनः सः शिलाखण्डान् क्षिपन्, तान् परस्परं संघट्टयन्, हरिं साक्षात्कुर्वन् तत्र स्थितः। तेन कारणेन, तस्मिन् स्थले, अन्ये अपि बहवः अभवन्, प्रियंवदे। त्रिवेण्याः विषये त्वया सन्देहो न कर्तव्यः, सुन्दरि। यदा भरतः राजा पुलस्त्याश्रमसंनिधौ स्थितः, तदा भरतकारणात् तत्र तस्य विरक्तिः स्पष्टा जाता। तत्र पूजितत्वात् सः जलेश्वर इति स्मृतः—जलस्य ईश्वरः। अहं च, शुभे, शालग्रामे वा अन्यस्मिन् पवित्रक्षेत्रे संनिहितः सन्, यत्र प्रथमो पतितः तत्रैव तीर्थं सम्प्राप्तम्। यः तत्र स्नानं कृत्वा दीप्तमानः भवति, सः सूर्यलोकमुपगच्छति, पूज्यते च। भक्तरक्षणाय मया सुदर्शनं आज्ञापितम्। तेन तत्र सर्वमपि मोहात् विक्षिप्तं सम्पूर्णं छन्नं चाभवत्। सः गवां गणान् पुरतः स्थापयित्वा हरिक्षेत्रं प्रति जगाम। यदा नन्दी त्रिशूलधरः गवां गणैः पुरस्कृतः, तदा देवाः तत्र विचरन्तः, तद् क्षेत्रं देवाट इति प्रसिद्धम्। देवेशः त्रिशूलधारी भक्तेभ्यः अभयं ददाति। तत्र महादेवः सालयानगोत्रजः एव। सः महायोगी योगसिद्धिं ददाति। तृजाताभ्यः त्रयः प्रवाहाः, अद्भुताः, उत्पन्नाः। त्रिजटात् एषः त्रिप्रवाहतीर्थः उदितः। शालग्रामाख्ये क्षेत्रे, यः भक्त्या हरिं पूजयति, त्रिप्रवाहतीर्थे स्नात्वा पितृन् देवांश्च तर्पयति, तस्य पूर्वदिशि हंसतीर्थमिति स्मर्यते। कदाचित् शिवरात्रौ, भक्तैः महोत्सवे क्रियमाणे, तत्र काकाः क्षुधिताः तस्य नैवेद्यस्य कृते उड्डीयन्ति स्म। तयोः द्वयोः संग्रामे पतितयोः तत्र विवरं प्राप्तवन्तौ। तत्र तौ चन्द्रसमानप्रभौ द्वौ हंसौ जात्वा निष्क्रान्तौ। तदतः, आर्ये, तद् 'हंसतीर्थ' इति प्रसिद्धम्। पूर्वं तद् यक्षेण निर्मितम्, 'यक्षतीर्थ' इति चाख्यातम्। तत्र एकः शिवभक्तः सर्वात्मना तन्निष्ठः प्राणान् त्यक्तवान्। एवं तस्य तीर्थस्य महायोगिनः महिम्ना प्रभावः। इदं सर्वं, वसुन्धरे, मया ते रहस्यं पवित्रक्षेत्रं कथितम्।