वराहपुराणम्

शुभदर्शनः पञ्चभिः शरैः युद्धे अशनि-प्रभं विव्याध, सुकान्तिः विद्युत्प्रभं समाहत्य तु सुन्दरः सुघोषं विव्याध। सुन्दः उन्मत्ताक्षं पञ्चभिः शीघ्रैः शरैः विव्याध, तस्य च धनुः तीक्ष्णेन कुटिलेन शरेण छित्त्वा निपातितवान्। सुमना अग्निदंष्ट्रं विव्याध, सुषुभः अग्नितेजसं समाहत्य, सुशीलः वायुषक्रं, सुमुखः प्रतर्दनं च विव्याधतुः। शम्भुः विरधेन सह युद्धमकरोत्, सुकीर्तिः भीमकर्मणा, विप्रचित्तिः सोमेन सह समरं समारब्धवान्। एवं तत्र महान् संग्रामः समजायत। ते दैत्याः, शस्त्रकौशलपूर्वकं परस्परं युद्धित्वा, स्वसंख्यानुसारं मणिजातयोद्धृभिः पुनः पुनः निहताः। तेषां मध्ये भीषणः संग्रामः तीव्रतरः जातः, तस्मिन्नेव क्षणे गौऱमुखऋषिः समिद्धकुशादिभिः विधिं कृतवान्। तत्र महदद्भुतं युद्धं दृष्ट्वा, यत् बहुभिरन्यैः सेनाभिः परिवृतं, दुष्प्राप्यं बलं तदासीद्। तं दृष्ट्वा मुनिः द्वारि स्थित्वा, गम्भीरचिन्तनं कृत्वा, उपविश्य मणेः कारणं विवेचयामास। एवं तस्य मणेः कारणं गम्भीरयुद्धस्य कृत्वा, गौऱमुखऋषिः हरिं देवाधिपतिं चिन्तयामास। तदा स भगवान् पीताम्बरधारी गरुडासनः तस्य पुरतः प्रादुरभूत्, उवाच च – "किं करवानि अत्र?" इति। तदा मुनिः कृताञ्जलिः परमपुरुषं प्राह – "एतत् दुर्जयं दुष्टबलं सेनया सह सहचरैः सह नाशय।" एवं उक्तः भगवान् अग्निसमप्रभं चक्रं सुदर्शनं कालचक्रं तस्मिन्महाबले दुष्प्रमेये च सेनायां क्षिप्तवान्। तेन चक्रेण तद्राक्षसबलं दुष्प्रमेयं क्षणेन, निमेषमात्रेण, बहुधा भस्मसात्कृतम्। तत्कृत्वा भगवान् मुनिं प्रति उवाच – "क्षणेन एष दानवबलं नष्टम्।" अतः, एतस्मात्कारणात्, एष वनः नैमिषारण्यं इति ख्यातं भविष्यति, विशेषतः ब्राह्मणानां हिताय। अहं च यज्ञेश्वरः अस्मिन् वने निवत्स्यामि, नाम्ना चात्र सदा पूजनीयः, अत्रैव मणिपतयः पञ्चदश कृतयुगे उत्पत्स्यन्ति हे मुने। इति उक्त्वा भगवान् अन्तर्धानं गतः, द्विजो गौऱमुखऋषिः तु आश्रमे परमसुखेन स्थितवान्। एवं श्रीवराहः उवाच – तदा, पुत्रं स्वं चक्राग्निना दग्धं श्रुत्वा, धीरधीः राजा सुप्रतीकः चिन्तयामास। चिन्तयन् एवम्, तस्य चेतसि विचारः उत्पन्नः – "चित्रकूटे विष्णुः सदा रामरूपेण प्रसिद्धः; अतः अहं जगन्नाथं रामनाम्ना स्तोष्यामि।" तदा सुप्रतीकः उवाच – "रामाय नमः, नराधिपाय, अच्युताय, पुराणाय, सुरारातिविनाशिने, शिवात्मने, मूलाय, महेश्वराय, शरणागतशोकविनाशिने, तेजस्विने। त्वं हि देव सर्वतेजःस्वरूपः, सर्वतेजःकरः, सर्वरूपधारी; भूमौ पञ्चधा, आपः चतुर्धा, वह्नौ त्रिधा, वायौ द्विधा, आकाशे शब्दरूपे स्थितः, हे हरि, परमपुरुषः।" "त्वं सोमः, सूर्यः, वह्निः च; त्वयि विश्वं लीयते, विश्वं त्वयि प्रतिष्ठितं हृष्टं; अतः रामः इति ख्यातः, जगदाधारः। संसारसागरे दुःखतरङ्गसमाकुले, अक्षान्तिमकरग्रसे, तव चिन्तारूपनावं समाश्रित्य नरः न निमज्जति; अतः रामः इति स्मृतः, तपोवनेऽपि।" "वेदेषु लुप्तेषु मत्स्यरूपेण त्वं हरिः सदा; युगान्ते सर्वदिक्प्रकाशे, अग्निरूपेण बहुधा स्थितः। प्रतियुगे, मन्थनकाले, कूर्मरूपधारी त्वं माधवः; त्वत्समो नास्ति कश्चन, जनार्दन, त्वमेव परः।" "त्वया एतद्विश्वं व्याप्यं, त्वं सर्वदिक्परिज्ञाता; कथं त्वां परित्यज्य, आद्यं परं धाम, अन्यं शरणं गच्छेयम्? आदौ त्वमेवासि, ततः त्वत्तः भूमिः, आपः, परः वह्निः, वायुः, आकाशः, मनः, बुद्धिः, चैतन्यगुणाश्च, सर्वे त्वत्तः उत्पन्नाः।" "त्वया विश्वं व्याप्यं, त्वं नित्यः, मया परमपुरुषः सम्यक् अभ्युपगम्यः; लोकनाथ, विश्वरूप, सहस्रबाहो, जयस्तु ते, देवेश, रामाय नमः।" एवं स्तुतः देवश्रेष्ठः तेन तुष्टः अभवत्, तदा राज्ञे सुप्रतीकाय साक्षात् स्वरूपं दर्शयामास, उवाच – "वरं वृणीष्व सुप्रतीक।" तदा राजा कृताञ्जलिः देवेशं प्रणम्य उवाच – "देवेश, संहारकाले तव परमात्मरूपेण मम एकत्वं देहि।" इति। तस्य वचः श्रुत्वा, स राजा क्षणेन दैत्यनाशकस्य रूपे लयं प्राप्तवान्; स भूमिपतिः, बहुकृत्यैः, मुक्तिमवाप। श्रीवराह उवाच – एवं ते पुरातनं चरितं स्वायम्भुवाय यथारूपं उक्तं; सहस्रशः अपि अन्यैः, पूर्णतया वक्तुं न शक्यते। एतद् पुराणं संक्षेपेण स्मृतिपूर्वकं ते उक्तं; समुद्रसलिलसृष्टिः, यदत्र तत्र जातं, अनन्तं हि। ब्रह्मा स्वयंभूः, नारायणश्च, एतद् आख्यातवन्तौ; अन्यः कः कथयेत्? अस्माभिः अपि न शक्यं, तस्य रूपस्य महत्त्वात्, केवलं आदिस्मरणं शक्यते। पृथिव्यां समुद्ररेणवः अनन्ताः, तु भगवत्कृतानि सृष्ट्यर्थानि न गणनीयानि। नारायणसंबंधि अयं भागः मया कथितः, हे सुशोभने; कृतयुगे यथावत् एष वृत्तान्तः – किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच – तं महदद्भुतं कर्म दृष्ट्वा, गौऱमुखऋषिः च मणिधराश्च, गुरोः किम् फलमवाप्तवन्तः? कोऽयं गौऱमुखऋषिः, धर्मिष्ठतमः? स किमकरोत्, हरिकृत्यं दृष्ट्वा? श्रीवराह उवाच – तं भगवत्कृतं क्षणमात्रेण दृष्ट्वा, स मुनिः देवपूजनकामः प्रभासाख्यं वनं जगाम, यत् सोमस्य दुष्प्राप्यं पुण्यक्षेत्रम्। तत्र, यः पापिनां नाशकः हरिः, पुण्यक्षेत्रचिन्तकैः सदा स्तूयते; स मुनिः तं हरिं, दैत्यनाशनं, सम्यक् पूजयामास।