वराहपुराणम्

त्रिवेणीस्थले, ये स्नानं कृत्वा स्वर्गं यान्ति, मृताश्च मोक्षमवाप्नुवन्ति। स एव त्रिवेणीति प्रख्यातः, अन्यं किञ्चिदद्भुतस्थानं किमर्थं स्तौषि? तस्मात्, महाभाग, लोकानां हिताय तत् आख्याहि। श्रीवराह उवाच—शृणु, शुभां कथां इतिहासयुक्तां ते प्रवक्ष्यामि। पुरा, विष्णुः लोकानां हितार्थं घोराणि तपांसि चकार। स दीर्घकालं तपः कुर्वन्नस्थात्। तदा तस्य कपोलात् तपोबलजनितात् स्वेदसलिलस्य प्रभूतधारा समुत्पन्ना। तदद्भुतं दृष्ट्वा महर्लोकाद्युपरि सर्वे प्राणिनः सर्वतो विस्मयं ययुः। ततः सर्वे देवा उत्सुकाः सन्तः ब्रह्माणं जग्मुः। ब्रह्मापि तेषां मायया मोहितः तद्विषयं न जानाति स्म। तं सहसा दृष्ट्वा, सर्वे देवा संहृष्टाः तमुपागच्छन्। ब्रह्मा साष्टाङ्गं प्रणम्य तं महादेवं पप्रच्छ। "केनायं पृथिव्याः धारणं कृतम्, या लोके विक्षोभं जनयति?" इति। शिवः क्षणमेकं ध्यानं कृत्वा ब्रह्माणं चान्यान् संबोधितवान्। ततः सोमः, देवपतिः, देवगणैः सहितः तत्र आगतः। तदा शम्भुः परमसन्तुष्टः सस्मितमिव वाक्यमुवाच—"यो हि सर्वस्याधारः, सर्वस्य नियन्ता, तव किं दुष्करं अस्ति? अहं लोकानां हिताय तपः कृतवान्। तव दर्शनं प्राप्य, जगन्नाथ, अहं पूर्णोऽस्मि।" शिव उवाच—"यत्र गण्डकी नदी, सर्वनदीनां श्रेष्ठा, तव कपोलस्वेदात् उत्पन्ना, तत्र निःसंशयं, यस्यां गर्भे सा प्रवहति, अहं, ब्रह्मा, देवाः, ऋषयश्च, हे केशव, सदा तिष्ठामः। जगन्नाथ, गण्डक्यां वयं सदा वसामः। तत्र सर्वपापैः विमुक्तः, निःसंशयं मोक्षं लभते। यत्र स्नानं कृत्वा जनाः गङ्गास्नानफलमवाप्नुवन्ति, सा नदी विना गङ्गया, अन्यया का तुल्यं पुण्यं दातुं शक्यते?" अन्यापि देविका नाम्ना नदी गण्डक्यां संयुक्ता। सृष्ट्यर्थं पृथक् आश्रमं कृत्वा, तत्र ब्रह्मणः कन्या, पुण्यवती, सर्वनदीनां श्रेष्ठा, समुत्पन्ना। सा त्रिवेणी परमपावनी, देवानामपि दुर्लभा। पुरा, वेदसागरात् द्वौ पुत्रौ जातौ—जयः विजयो नाम। तृणबिन्दोः अपि द्वौ पुत्रौ, पापात्मानौ किन्तु सदृशदर्शिनौ, जातौ। तौ भगवतः हरिं भक्त्या पूजयन्तौ, इन्द्रियाणि च मनश्च तत्रैव स्थितानि। पूजार्थे, भगवानेव तयोर्भक्त्या तुष्टः, ताभ्यां वरं दत्तवान्। यज्ञसमाप्तौ, राजा तौ सत्कृत्य अग्रे स्थापयामास। ततः तौ हविर्भागं विभागयितुं आरभेताम्, परस्परं स्पर्धाम् अकुर्वताम्। विजयो तमुवाच—"यदवाप्तं त्वया, तदस्यैव।" "त्वं यन्न न प्रतिदासि, तस्मात् मकरः भव।" इति। "त्वं मद्वचनेन गर्वितः, तस्मात् गजो भव, मदमत्तः।" इति। एवं गण्डकीनद्यां, पूर्वजन्मस्मृतिमान् द्विजः मकररूपेण जातः।