पुरातने काले गण्डकी देवी शङ्ख-चक्र-गदाधरं विष्णुं दृष्ट्वा विस्मिता अभवत्। सा उवाच—“अहं त्वां पश्यामि, हे भगवन्, यं योगिनोऽपि द्रष्टुं कठिनं मन्यन्ते।” ततः भगवान् विष्णुः तस्याः अन्तः प्रविष्टः, अतः सः पुरुषः इति प्रसिद्धः अभवत्। वेदेषु यः अनादि-अन्तः, अनन्तः, ब्रह्म स्वरूपः, स एव भगवतः स्वरूपम्। तस्यैव पराशक्तिः, या जगतः आद्या माता स्मर्यते, तस्यैव भगवतोऽस्ति। पुरुषः गुणातीतः, अव्यक्तः, चैतन्य-स्वरूपः, निर्मलः च। भगवतः योगमायया प्रविश्य, सः कर्तृत्व-स्थितिं प्राप्तः। जगत् त्रिगुणात्मना स्वाभाविकेन सृष्टं भवति, अन्यथा न। यथा शुद्ध-स्फटिके रक्त-जपाकुसुमस्य आभासः दृश्यते, तथा तव स्वरूपं ब्रह्मादयोऽपि न जानन्ति। मोहिते लोके कश्चन अल्पज्ञः तिष्ठति। अतः लोकस्य महत्त्वं तव कृपया साध्यते। भगवन्, दुःखितेषु करुणामयः त्वं; मम याचने 'न' इति न वद। अतः, हे सुन्दरी, वरं याच—दुर्लभं अपि सर्वथा। मम साक्षात्कारे कस्यचित् इच्छाः अपूर्णाः सन्ति किम्? तदा गण्डकी देवी अञ्जलिं कृत्वा, नम्रता पूर्वकं मधुरं वचनं उवाच—“हे विष्णो, मम गर्भं प्रविश्य पुत्रः भव।” तदा नदी भगवद्-संयोगे सदा उत्सुकत्वं प्रकटयति। भगवान् विष्णुः करुणया मनसि निश्चित्य, शालग्राम-शिलारूपं धारयित्वा, सदा तस्याः गर्भं प्रविष्टवान्। तव सन्निधाने त्वं सर्वनदीषु उत्तमा भविष्यसि। त्वया वाङ्-मनः-शरीर-सम्भवः महापापः अपि नश्यति। ये त्वया पितरं तर्पयन्ति, तान् उद्धृत्य स्वर्गं नयन्ति। सः अपि मम धामं प्राप्नोति, यत्र गत्वा शोको नास्ति। एवं भगवतीं वरं दत्त्वा, भगवान् तत्रैव अन्तर्धानं गतः। अहं विष्णुः, भक्तस्य इच्छया रूपं धारयित्वा, सोमेश्वरस्य अंगानि दीप्तिमन्तं कृत्वा, तानि शुद्धीकृतवान्। चन्द्रः पश्यन् तत्रैव अहं अदृश्यः अभवम्। रावणेन प्रकाशितं तं प्रवाहं महाफलप्रदं मन्यन्ते। सोमेश्वरस्य पूर्वे रावणस्य आश्रमः अस्ति। तत्र देवेश्वरः रावणस्य नृत्येन तुष्टः, तस्मै वरं दत्तवान्। बाणगङ्गायां स्नात्वा, बाणेश्वरं दृष्ट्वा, आलङ्कायनवंशीयः ऋषिः अपि तस्मिन क्षेत्रे शीघ्रं परमं पदं प्राप्तवान्। अधुना, हे पृथिवि, अन्यं परं गुह्यं विषयं ते कथयिष्यामि। परमं मन्तव्यं ज्ञात्वा, महेश्वरः योगमायां आश्रित्य, आलङ्कायनस्य पुत्रः अभवत्। योगमायाबलसम्पन्नः, त्रिनेत्रः, त्रिशूलधारः, सः जातः अपि, मम पूजायां निरतः, तु न परिचितः अभवत्। उत्तिष्ठ, हे ऋषिशार्दूल, तव इच्छा सुफला अभवत्। त्वया भगवता सह तपः पुत्रार्थं कृतम्।