यदा समरः घोरः प्रवृत्तः, तदा राज्ञः मन्त्रिणः समरे निधनं प्राप्तवान्, चेतना हतः, स्वजनैः सेनया च सह, यमलोकं प्रति निर्गतः। तस्य दुष्प्राप्यस्य मन्त्रिणः निधनं श्रुत्वा, राजा स्वसैन्येन सह अग्रे गतः। स दुर्जयः, अश्वैः रथैः च शोभितः, रत्नाभरणैः युक्तैः शत्रुभिः सह भीषणं युद्धं अकरोत्। तस्मिन्नेव काले, राजसैन्यस्य महान् वधः अभवत्। कारणं कर्तारं च श्रुत्वा, युद्धे स्वजामातरं दृष्ट्वा, सेनाः अग्रे गताः। तत्र तासु सेनासु, युद्धाय स्थितानां दैत्यानां नामानि शृणु— प्रघासः, विघासः, संघासः, अशनिप्रभः, विद्युत्प्रभः, सुघोषः, उन्मत्ताक्षः, भयङ्करः, अग्निदंष्ट्रः, अग्नितेजाः, बाहुशक्रः, प्रतर्दनः, विरधः, भीमकर्मा, विप्रचित्तिः—एते पञ्चदश प्रमुखा असुराः, परमास्त्रधारिणः, प्रत्येकः एकैकाम् अक्षौहिणीम् अन्वितः पृथक् व्यवस्थितः। दुर्जयस्य सैन्ये महायोगिनः, रत्नाभरणैः युक्तैः, विशालसेनाभिः सह मिलित्वा युद्धं अकरोत्। तत्र युद्धे सुप्रभः प्रघासं पञ्च विषदंष्ट्रवत् तीक्ष्णैः शरैः ताडितवान्; तप्तपक्षिणो इव। विघासं त्रिभिः ज्वलद्भिः शरैः विद्धवान्; सुरश्मिः संगासं दशभिः शरैः ताडितवान्। शुभदर्शनः अशनिप्रभं पञ्च शरैः ताडितवान्; सुकान्तिः विद्युत्प्रभं, सुन्दरः सुघोषं ताडितवान्। सुन्दः उन्मत्ताक्षं पञ्च शीघ्रैः शरैः ताडितवान्, चापं तीक्ष्णेन कुण्डलशरेण छित्तवान्। सुमना अग्निदंष्ट्रं ताडितवान्, सुषुभः अग्नितेजाः, सुशीलः वायुषक्रं, सुमुखः प्रतर्दनं ताडितवान्। शम्भुः विरधं, सुकीर्तिः भीमकर्माणं, विप्रचित्तिः सोमेन सह युद्धं अकरोत्। एवं तत्र महान् युद्धं समजायत। ते दैत्याः, शस्त्रकौशलं प्रदर्श्य, संख्या अनुसारं पुनः रत्नजैः वीरैः हताः। तेषां मध्ये युद्धं तीव्रं जातम्, तस्मिन्नेव क्षणे गौमुखः ऋषिः समिद्, कुशादिभिः विधिं अकरोत्। तत्र युद्धं महद् अद्भुतं अभवत्, दृष्ट्वा भयङ्करं, सेनाभिः परिवृतं, दुष्प्राप्यं बलम्। तद् दृष्ट्वा, ऋषिः द्वारे स्थितः, गम्भीरचिन्तनं कृत्वा, उपविश्य रत्नस्य कारणं विविच्य। एवं रत्नं तीव्रयुद्धस्य कारणं कृत्वा, गौमुखः ऋषिः हरिं, देवेशं, चिन्तयितुम् आरभत। तदा भगवान् पीतवसनः गरुडारूढः तस्य पुरतः प्रादुरभवत्, उवाच—"किमत्र कार्यम् इच्छसि?" ऋषिः अञ्जलिं कृत्वा परमात्मानं उवाच—"एतत् दुष्प्राप्यं पापं बलं सेनया अनुयायिभिः सह विनाशय।" एवं उक्तः, भगवान् तेजस्विनं चक्रं सुदर्शनं कालचक्रं अग्नवत् प्रक्षिप्य, दुर्जयम् अप्रमेयम् सैन्यं निपातितवान्। तेन चक्रेण दैत्यसैन्यं दुष्प्राप्यं क्षणमात्रेण, निमेषे, बहुधा भस्मीकृतम्। तदनन्तरं भगवान् गौमुखं ऋषिं उवाच—"क्षणेन एष दानवबलं विनष्टम्।" अतः, अस्मात् घटनात्, एष वनं नैमिषारण्यं इति प्रसिद्धं भविष्यति, विशेषतः ब्राह्मणानां। अहं यज्ञेश्वरः अस्मिन वनं वासं करिष्यामि; नाम्ना सर्वदा पूज्यः, एते पञ्चदश रत्नराजानः कृतयुगे उत्पत्स्यन्ति, हे ऋषे। एवं उक्त्वा भगवान् अदृश्यः अभवत्, द्विजः ऋषिः आश्रमे परमसन्तोषे स्थितः। ततः श्रीवराहः उवाच—तदा सुप्रतीकः राजा, पुत्रस्य चक्राग्निना दग्धं श्रुत्वा, स्थिरचित्तः चिन्तनायाम् अभवत्। चिन्तयन्, तस्य मनसि विचारः उत्पन्नः—"चित्रकूटे विष्णुः रामः इति सर्वदा प्रसिद्धः; अतः अहं रामनाम्ना जगन्नाथं स्तोष्यामि।" सुप्रतीकः उवाच—"नमः रामाय, नराधिपाय, अच्युताय, पुरातनाय, सुरारिशत्रुनाशाय, शिवस्वरूपाय, मूलाय, महेशाय, शरणागतदुःखहर्त्रे, शोभायुताय। त्वं देवः सर्वतेजसः सारः, सर्वतेजः सृजसि, सर्वरूपधारी; भूमौ पञ्चधा, आपः चतुर्धा, अग्नौ त्रिधा, वायौ द्विधा, आकाशे शब्दरूपे स्थितः, हे हरि, परमपुरुषः।" "त्वं चन्द्रः, सूर्यः, अग्निः च; त्वयि सर्वं जगत् लीयते; जगत् त्वयि स्थितं मुदं प्राप्नोति; अतः रामः इति स्तुतः, विश्वाधारः। संसारसागरे दुःखतरङ्गैः, अधैर्यग्राहेण पूर्णे, त्वद्-समरणरूपेण नौका अस्ति, येन नरः न निमज्जति; अतः तपोवने अपि स्मृतः रामः।" "वेदानां नष्टे, त्वं हरि मत्स्यरूपं धृत्वा, युगान्ते सर्वदिशः रक्ताः सन्ति, त्वं अग्निरूपं बहुधा धृत्वा। प्रत्येकयुगे, हे माधव, समुद्रमथने कूर्मरूपं धृत्वा; त्वत् तुल्यः नास्ति, हे जनार्दन, त्वं स्वयम् परमात्मा।" "त्वया सर्वं विश्वं व्याप्यते; त्वं सर्वदिशः जानासि; कथं त्वां, आद्यं परमधाम्, परित्यज्य अन्यं शरणं गच्छेयम्? आदौ केवलं त्वम् आसीः; ततः त्वत्तः भूः, आपः, अग्निः, वायुः, आकाशः, मनः, बुद्धिः, चैतन्यगुणाः, सर्वे त्वत्तः उत्पन्नाः।" "त्वया सर्वं व्याप्यते; त्वं नित्यः, मया परमपुरुषः इति दृष्टः; हे लोकनाथ, विश्वरूप, सहस्रबाहो, जयस्तु ते, देवदेव, नमः रामाय महायशसे।" एवं स्तुतः, देवश्रेष्ठः प्रसन्नः अभवत्, सुप्रतीकाय राज्ञे स्वरूपं दर्शयित्वा उवाच—"वरं वृणु सुप्रतीक।" तं वाक्यं श्रुत्वा, राजा, देवदेवम् नमस्कृत्य, उवाच—"देवदेव, युगान्ते तव परमरूपसंयोगं मे ददातु।