वराहपुराणम्

पृथिवी देवी वराहदेवं सम्बोध्य प्रश्नं कृतवती— “मन्दारः त्वया उच्यते, दिव्यधर्मसम्पन्नः, धर्मार्थयुक्तः च। तत्र जनाः के कर्माणि कुर्वन्ति? तेषां फलानि किम्? मन्दारे गूढानि कानि? तत्र रहस्यं किमस्ति?” श्रीवराहः प्रत्युवाच— “मन्दारस्य रहस्यं, तस्य महाकर्मणः कथयिष्यामि। एकदा अहं मन्दारे क्रीडन् आसीत्, तस्मिन्नेव वसन्ते पुष्पिते। तदा मन्दारगिरौ मम चेतसि विचारः उत्पन्नः। मम शक्त्या विंध्यगिरौ अपि मन्दारः महावृक्षः अस्ति। तत्र शिलातले परम रमणीयं आकर्षणीयं स्थलं अस्ति। तत्र मन्दारवृक्षस्य अद्भुतं चरित्रं शृणु, सुन्दरी। मध्याह्ने तत्र जनाः तं वृक्षं पश्यन्ति। मन्दारकुण्डे, यः पुरुषः एकभोजनव्रतं कृत्वा उपवासेन तिष्ठति— यदि तत्र, मन्दारस्य मूलस्थ कुण्डे, प्राणं त्यजति, तदा उत्तमं फलम् लभते। मन्दारस्य उत्तरभागे प्रपणगिरिः नाम पर्वतः अस्ति। तत्र मम परमान स्नानकुण्डः सन्निहितः। तत्र, मम कर्माणि अनुष्ठाय, यः जीवन् तिष्ठति, सः मुक्तिम् प्राप्नोति। मन्दारस्य उत्तर-पूर्वभागे वैकुण्ठस्य रहस्यकारणम् अस्ति। यः तत्र स्नानं कुर्यात्, एकरात्रं उपवासं कृत्वा, सः सर्वकर्मणां सिद्धिं प्राप्त्वा निश्चितं प्रस्थानं करोति। दक्षिण-पूर्वभागे, रम्ये वराङ्गने, समप्रवाहा नदी अस्ति। तत्र एकभोजनव्रतं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, मयि मनः स्थिरं कृत्वा, पुरुषः प्राणं त्यजति। मन्दारस्य पूर्वभागे, गुहायां रहस्यस्थलं अस्ति। तत्र, पञ्चभोजनव्रतं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, अत्यन्तदुष्करं कर्म कृत्वा, पुरुषः प्राणं त्यजति। दक्षिणभागे, विंध्यात् उद्भूतं रहस्यस्थलं अस्ति। तत्र, अहोरात्रव्रतं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, दुष्करं कर्म कृत्वा, प्राणत्यागः भवति। मन्दारस्य दक्षिण-पश्चिमभागे, महात्मनः मन्दारस्य, अहोरात्रव्रतं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, मम विधिनिष्ठः पुरुषः प्राणं त्यजति। पश्चिमभागे, देवैः सह रहस्यस्थलं अस्ति। तत्र, पञ्चभोजनव्रतं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, महाविख्यातः सम्राट् प्राणं त्यजति। उत्तर-पश्चिमदिशायाम्, विंध्यशिखरे, मयि मनः स्थिरं कृत्वा स्नानं कर्तव्यं। तत्र, रहस्यस्थले, सः प्राणत्यागं करोति। दक्षिणदिशायां, केवलं आह्वानमात्रेण, शरणं गत्वा, यः पुरुषः अष्टरात्रव्रतं कृत्वा स्नानं करोत्, सः मम विधिनिष्ठः प्राणं त्यजति। पश्चिमभागे, परमगूढं महत् रहस्यस्थलं अस्ति। एतत् मन्दारस्य महत्त्वं, तत्र विधिनिष्ठं स्नानं, उपवासं, प्राणत्यागं च, मम भक्तानां मोक्षप्रदं भवति।