तत्र तस्य राज्ञः स्नानसमये नानाविधानि वाद्ययन्त्राणि वीज्यमानानि, अन्याः स्त्रियः नृत्यन्त्यः, अन्याः गायन्त्यः, इन्द्रस्य स्नानकाले यथा, तथा समन्तात् सञ्जग्मुः। एवं दिव्योपचारेण सेव्यमानः स महात्मा राजा स्नातवान्। तदा स राजा विस्मयाविष्टः चिन्तयामास—"किमेतत् ऋषेः प्रभावः, उत तपसः, उत रत्नस्य?" इति। एवं स्नात्वा स शुभानि उत्तमानि वस्त्राणि परिधाय, विधिपूर्वकं विविधान्नानि भुक्तवान्। यथा स महर्षिः राजानं पूजयामास, तथा सैव श्रीमद् ऋषिः राजपुरुषानपि सम्यक् सत्कृतवान्। यावत् स राजा स्वपुरुषैः सेनया वाहनेन च सह भोजनं कुर्वन् आसीत्, तावत् रक्तवर्णो भास्करः अस्ताचलम् अभिमुखं गतवान्। तदा रात्रिः समुपस्थितवती, शरत्कालचन्द्रेण तारागणैश्च शोभिता; रोहिण्याः पतिः शशाङ्कः सौम्यगुणैः सहितः मृदुलप्रभां प्रसारयामास। तेजस्वी भृगुः, देवानां पतिः, दानवाचार्यश्च, कृष्णरश्मिना सहोत्थाय, पञ्चदश्यां प्रविष्टाः सन्तः न प्रकाशन्ते स्म; स्वभावतः च देहिनां मनांसि तेन प्रभावितानि भवन्ति। भूमिसुतः स्वदीप्तरक्तिम् उत्सृज्य, राहुः चन्द्रप्रभया विमुक्तः, लोके देवासुरेषु स्वभाव एव पाल्यते; धर्मात्मा राजा स्वप्रभावेन बलवान्। श्वेताधिपतिरित्याख्ये रश्मिमण्डले, सूर्यस्य शिलायाः शुद्धवत्, धूमकेतुः तत्र महत् तमः न जनयति; तस्मिन् काले कुशलानां गतिः प्रकाशमाना अस्ति। राजपुत्रः स्वकर्मभिः जगत् प्रकाशयन्, बुधोदयसमुत्थितया बुद्ध्या विराजमानः; सेवकानां चिरं संनिहितेच्छा सतां मध्ये साक्षात्सम्पद्यते। धूमकेतुः दीर्घकालं गगनं पिङ्गलयति, राजदेवमार्गे दृढः स्थितः; दुष्टः पुरुषः सतां मध्ये स्वकर्मसु शुद्धकौशलं कदापि न दर्शयति। चन्द्रकिरणैः दीप्ताः अपि सर्वत्र स्फुरन्ति; कुलोत्पन्नाः स्वधर्मपालकाः, शक्तिरश्मिसंयोगेन महत् पदं प्राप्नुवन्ति। राजपुत्रः सूर्यवरुणयोः सुतः, त्रिदोषासक्तान् सम्यक् विजित्य, कौशिकवंशे प्रतिष्ठितः, वैदिककर्माणि कदापि अन्यथा न करोति। मम स पुत्रः, यः द्वन्द्वान्येकत्र कृत्वा राजासनं पूजयामास, स चिरकालं श्रीया बुद्ध्या च विराजते; विष्णोः सततस्मरणेन दुर्लभं अपि सुदृढं भवति। एवं सा रात्रिः ऋषेः पुण्याश्रमे व्यतीयाय, अजितराज्ञः सह सेवकैः, सामन्तैः, श्रेष्ठाश्वगजैः, उत्तमवस्त्राभरणादिभिः पूजया च शोभिता। तस्यां रात्रौ उत्तमैः मणिभिः भूषिता, दिव्यपटैः आच्छादिता, गृहेषु श्रेष्ठशय्याः सम्यक् विन्यस्ताः; रमणीयाङ्गनाः स्वलास्यप्रभया शोभां वर्धयन्ति स्म। तत्र राजा भूमिपतीन् सर्वान् च सेवकान् गृहान् प्रत्यनुज्ञाय, तेषां गत्वा, स्वयं स्त्रीभिः परिवृतः, स्वर्गे इन्द्रवत्, कीर्त्या पूर्णः, सुखेन शयने निद्राम् उपागमत्। एवं स राजा स्वसेवकैः सह, मुनिप्रभावात्, हृष्टचित्तः, तस्मिन्काले सुखेन निद्राम् अलभत। रात्र्यतीते, राजा दृष्टवान्—ता स्त्रियः अपि, तानि गृहाणि अपि, अदृश्यानि जातानि। स राजा दृष्ट्वा—ते पवित्रासनानि, जलपात्राणि च, विलीनानि सन्ति—विस्मितः, शोकसन्तप्तः, चिन्तयामास। पुनः पुनः चिन्तयन्—"कथं तद्रत्नं प्राप्नुयाम्?"—राजा दुर्जयः उपायं चिन्तितवान्। "एतद्वरेण्यरत्नं तस्माद् गृह्णीयाम्" इति निश्चित्य, राजा बहिः आश्रमात् किञ्चित् दूरे सेवकैः सह निर्गतः। तदा स राजा स्वमन्त्रिणं विरोचनं नाम मुनेः गौरमुखस्य समीपं प्रेषयामास—रत्नाय याचितुम्। स मन्त्रिणः मुनिं उपगम्य, रत्नदाने सज्जः, "राज्ञे रत्नपात्र, रत्नं तस्मै दत्तव्यम्" इति वाक्यम् उक्तवान्। तथा मन्त्रिणा उक्तः गौरमुखः मुनिः क्रुद्धः प्रत्युवाच—"ब्राह्मणः गृह्णाति, राजा दत्ते, त्वं पुनः राजत्वं प्राप्य, कथं दीनवत् याचसे?" इति। "एतद्वचनं पापराज्ञे दुर्जयाय त्वं स्वयम् उक्त्वा शीघ्रं गच्छ, हे दुष्ट, मा लोकः त्वां वर्जयेत्" इति। इत्युक्त्वा स मुनिः पूर्वदिशं कुशदर्भान् समिधश्च संग्रहीतुं गतः, मनसा तद्रत्नं, शत्रुनाशकं, चिन्तयन्। एवं मन्त्रिणा उक्तः स दूतः राज्ञः समीपं गत्वा ब्राह्मणस्य सर्वं वचनं निवेदितवान्। तदा ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा, क्रोधात् दुर्जयः सामन्तं नीलं प्रति आज्ञापयामास—"त्वं शीघ्रं गत्वा, मुनेरत्नं गृहित्वा आगच्छ, यथा कथञ्चित्।" इति। तथा आज्ञप्तः नीलः महता सैन्येन सह मुन्याश्रमं गतः। तत्र तद्रत्नं यज्ञशालायां स्थितं दृष्ट्वा, नीलः रथात् भूमौ अवतीर्णः। तस्य अवतरणे, तस्माद्रत्नात् घोराः सैनिका, शस्त्रपाणयः, उत्पन्नाः। रथैः, ध्वजैः, अश्वैः, बाणैः, खड्गैः, कवचैः, धनुष्मद्भिः, तूणीरैः च, अनन्तबलिनः, युद्धे दुष्प्रयोज्याः, महाबलिनः वीराः, रत्नं विदार्य, निर्गताः। तत्र पञ्चदश महावीर्यवन्तः स्थिताः; तेषां नामानि शृणु—सुप्रभः, दीप्ततेजाः, सूरशमिः, शुभदर्शनः, सुकान्तिः, सुन्दरः, सुन्दः, प्रद्युम्नः, सुमनाः, शुभः, सुशीलः, सुखदः, शम्भुः, सुदन्तः, सोमश्च—एते पञ्चदश रत्नसमुत्थिताः सेनापतयः। ततः विरोचनं महता सैन्येन परिवृतं दृष्ट्वा, ते युद्धोत्सुकाः वीराः, नानाविधशस्त्रपाणयः, समरं कर्तुं प्रारब्धवन्तः। तेषां धनुषः सुवर्णमयं तेजः प्रकाशते स्म; तेषां बाणाः उत्तमजाम्बूनदेन शिरोभूषिताः; घोराः खड्गाः, श्रेष्ठगदाः, शूलानि च पतन्ति स्म। रथः रथं संछाद्य तिष्ठति स्म; गजः गजं प्रतियाति, अश्वः अश्वं प्रतियाति, पदातिः पदातिं प्रतियाति, पराक्रमे प्रवर्तमाने। बहूनि द्वन्द्वयुद्धानि अपि तत्र जातानि; वीराः परस्परं समाह्वयन्तः समरं ययुः; तत्र युद्धं घोरं जातं, बाणैः समाकीर्णं, भुजैश्च समुत्क्षिप्तम्।