शृणु, भगवन्, पुरातनकथां धर्म्यां संक्षिप्तया प्रवक्ष्यामि यथाशास्त्रे निर्दिष्टम्। नारायणस्य स्वरूपे ब्रह्मरूपस्य जगतः समुत्पत्तिनाशयोः कारणं विद्वांसः श्लोकं पठन्ति। जलानि 'नाराणि' इति प्रसिद्धानि, तानि च नरोत्पन्नानि; तेषां निवासः पूर्वं तस्यैव आसीत्, तस्मात् सः 'नारायण' इति स्मृतः। सः च महापुरुषः सृष्ट्युपक्रमे चिन्तयन्, यथापूर्वं, अज्ञानतः तमोमयं रूपमुत्पादयामास। तस्मात् तमः, मोहः, महामोहः, तामिस्रं, चान्धं इति पञ्चविधं अज्ञानं महात्मनि अभवत्। एषा पञ्चधा सृष्टिः तस्य ध्याननिष्ठस्य अविज्ञातरूपेण स्थित्वा, न बहिः प्रकटिता न च अन्तः, स्वभावेन गुह्या स्थावरमय्यभूत्; एषा प्रथमा सृष्टिः पण्डितैः ज्ञेया। ततः सः पुनः ध्यानमास्थाय, अन्यां श्रेष्ठतरां सृष्टिमुत्पादयामास, या तिर्यक्स्रोत इति प्रसिद्धा, यतः तत्स्रोतः पार्श्वे प्रवहति। एषां सृष्टीनां तिर्यक्स्रोतसः पशुभ्यः प्रारभ्य ख्याताः, ते मार्गात् भ्रमिताः; तां तिर्यक्स्रोतः अपि अप्रभाविनीति मन्यते चतुर्मुखः। ऊर्ध्वस्रोतस्तु त्रिविधः, सत्त्वप्रधानः धर्मनिष्ठश्च; तस्मात् देवाः उत्पन्नाः, ऊर्ध्वगामिनः सर्वयोनिजाः। ततः सः भगवाञ् प्रजापतिः अन्यां सृष्टिं सृज्य पुनः चिन्तयामास; आद्यसृष्टिजान् अपरांश्च अप्रभाविनः समाचिन्तयत्। ततः सः आर्वाक्स्रोतसः चिन्तयामास; तस्मिन्स्रोतसि मनुष्याः उत्पन्नाः, ये प्रभाविनः स्मृताः। एतेषां प्रकाशप्रधानता, तथापि तमसा आवृता रजसा चाधिकृताः; तस्मात् दुःखं तेषां प्रचुरं, पुनः पुनः प्रवृत्तिर्भवति। एवं, सौम्य, षड्विधाः सृष्टयः उक्ताः—प्रथमं महतः सृष्टिः, द्वितीयं तन्मात्राणाम्। तृतीया वैकारिकी सृष्टिः, चतुर्थी इन्द्रियसृष्टिः; एषा प्राकृतसृष्टिः बुद्धिपूर्विका। चतुर्थी स्थावरसृष्टिः, स्थावराणां प्राधान्येन, तिर्यक्स्रोत इति च तेषां कारणात्। एवमेव, ऊर्ध्वस्रोतसां श्रेष्ठा सप्तमी मानुषसृष्टिः; अष्टमी अनुग्रहसृष्टिः, या सत्त्विक्यपि तामसी च। एतेषां पञ्च वैकृत्याः, तिस्रः प्राकृत्याः; नवमी कौमार्याख्या द्वे उभे। एवं नव सृष्टयः प्रजापतेः उक्ताः—प्राकृताश्च वैकृताश्च—जगतः कारणभूताः। एता एव सृष्टयः निरूपिताः; किं अन्यत् श्रोतुमिच्छसि? पृथिव्युवाच—ब्रह्मणः सृष्टिः अव्यक्तसमुत्थिता नवधा जाता, कथं सा ववृधे, भगवन्? एतदाचक्ष्व, अच्युत। श्रीवराह उवाच—प्रथमं ब्रह्मा रुद्रादीन् तपोधनान् ससर्ज; ततः सनकादीन्, पुनः मरीच्यादीन् अपि। मरीचिः, अत्रिः, अङ्गिराः, पुलहः, क्रतुः, पुलस्त्यः, प्रचेताः, भृगुः, दशमः नारदः, वसिष्ठश्च तपोधनः। सनकादीन् संन्यासमार्गे नियुक्तवान्; मरीच्यादीन्, नारदं विहाय, कर्ममार्गे नियुक्तवान्। सः आद्यः प्रजापतिः, दक्षिणाङ्गुष्ठसमुत्पन्नः, आरम्भे स्वसन्ततिना चराचरं जगत् उत्पादयामास। देवाः, दानवाः, गन्धर्वाः, सर्पाः, विहङ्गमाः—सर्वे दक्षकन्याभ्यः जाताः धर्मनिष्ठाश्च। सः रुद्रः, कोपसमुत्पन्नः, परमेश्वरस्य भ्रुकुटीकोटरात् उत्पन्नः, भीष्णः उग्रश्च, अर्धनारीश्वररूपधारी, ब्रह्मणा आत्मनं विभजितुं प्रेषितः, ततः पुनः अदृश्यत। ततः सः द्विधा आत्मानं विभज्य—स्त्रीपुंसकत्वेन—पुंसां दशधा च एकधा विभज्य, ब्रह्मणः एकादश रुद्राः प्रसिद्धाः अभवन्। एवं रुद्रसृष्टिः संक्षेपेण मया कथिता, निष्पापे; अधुना युगमहात्म्यं संक्षेपेण वक्ष्यामि। कृतत्रेताद्वापरकल्याख्यानि चत्वारि युगानि; तेषु महात्मानः—दानशीलाः राजानः, देवाः, दानवाश्च—धर्मं स्थापयन्ति, कर्माणि कुर्वन्ति; तद्वद। प्रथमकले साक्षात् मनुः स्वायम्भुवः आसीत्; तस्य द्वौ पुत्रौ, पुरुषकृत्येभ्यः अतिशयितकर्मणौ—प्रियव्रत उत्तानपादश्च, धर्मनिष्ठौ। तत्र प्रियव्रतः राजा महायज्ञी तपोधनः, नानायज्ञैः महादानैः यजमानः अभूत्। स्वपुत्रान् भरतादीन् सप्तद्वीपेषु स्थापयित्वा, सः स्वयम् विशालां पुण्यां भूमिं गतः, तपो महद् अचरत्। तस्य तपस्यतः, नारदः तत्र समुपेत्य, धर्मनिष्ठं द्रष्टुमिच्छन्, उपागच्छत्। नारदं दिवि सूर्यतेजसा विराजमानं दृष्ट्वा, राजा हृष्टः उत्थाय तं प्राञ्जलिः अभिवाद्य, आसनं पाद्यं च विधिवत् अर्पयामास। सत्कारवाक्यैः, सौहार्देन, परस्परं संवाद्य, अन्ते राजा नारदं ब्रह्मविदं पप्रच्छ। प्रियव्रत उवाच—भगवन्, कृतयुगे किंचित् अद्भुतं दृष्टं श्रुतं वा त्वया? तद्वद, नारद। नारद उवाच—अहं किञ्चिदद्भुतं दृष्टवान्; शृणु, प्रियव्रत। ह्यः, राजन्, श्वेतद्वीपं गत्वा, कमलाकुलं सरः अपश्यं। तस्य सरसः तीरे, विशाललोचना कन्या काचिद् दृष्टा; तां दीर्घायतलोचनां विस्मितः अपश्यम्। तां मधुरभाषिणीं पप्रच्छ—काऽसि सौम्ये? किमत्र स्थितासि? किं कर्तुमिच्छसि? कथय। एवं मया पृष्टा, सा मयि अनिमेषेण चक्षुषा पश्यन्ती मौनं स्थापयामास, स्मरन्ती, यावदहं परं ज्ञानमवाप्नुत। सर्वे वेदाः, सर्वशास्त्राणि, योगशास्त्राः, वेदपरम्पराश्च मया विस्मृताः।